Homo habilis

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Homo habilis
Fossiel voorkomen: Vroeg Pleistoceen
KNM-ER 1813
KNM-ER 1813
Taxonomische indeling
Rijk:Animalia (Dieren)
Stam:Chordata (Chordadieren)
Klasse:Mammalia (Zoogdieren)
Orde:Primates (Primaten)
Familie:Hominidae (Mensachtigen)
Geslacht:Homo (Mensen)
Soort
Homo habilis
Leakey et al., 1964
Afbeeldingen op Wikimedia Commons Wikimedia Commons
Homo habilis op Wikispecies Wikispecies
Portaal  Portaalicoon   Biologie
Zoogdieren

Homo habilis is een uitgestorven mensensoort die 2,3 tot 1,5 miljoen jaar geleden in Oost-Afrika leefde. Deze soort was kleiner dan de tegenwoordige mens en had een geschatte lengte tussen 1,20 m en 1,55 m. Er zijn zeer weinig fossiele resten van Homo habilis bekend. Over de taxonomie van deze soort bestaat onenigheid. Sommige onderzoekers vinden de resten te primitief om in het geslacht Homo te passen en willen een plaatsing in Australopithecus.

De streken waar Homo habilis van bekend is, lagen indertijd in de savanne.

Vondst en naamgeving[bewerken | brontekst bewerken]

Sinds 1930 voerden Louis Leakey en diens vrouw Mary Leakey opgravingen uit in de Olduvaikloof in Tanzania. Ze vonden daar resten van de robuuste australopitheek Paranthropus boisei alsmede primitieve stenen werktuigen. De eenvoudigste verklaring leek te zijn dat de robuuste vorm daar de maker van was maar die leek daar zelf wat te primitief voor en zij was ook niet in overeenstemming met Louis Leakeys lang gekoesterde overtuiging dat het geslacht Homo zeer oud was. Naarstig bleef hij daar bewijs voor zoeken. In juni 1959 vond zijn assistent Heselon Mukiri een stuk onderkaak met een derde kies van een vroege Homo, specimen OH 4, maar dit werd indertijd niet als zodanig onderkend.

Replica OH 7

In de herfst van 1960 ontdekte hun zoon Jonathan Leakey specimen OH 7, bijgenaamd Johnny's Child, een gedeeltelijke schedel inclusief gepaarde onderkaken en dertien botten van een hand — de laatste vermoedelijk van een ander individu, eveneens een kind. De botten werden opgegraven van 1960 tot en met 1963. Dit leek de gezochte werktuigenmaker te zijn. In 1964 benoemde L. Leakey samen met Phillip Vallentine Tobias en Jonathan Russell Napier — welke laatste de anatomische beschrijving voor zijn rekening nam — de soort Homo habilis.[1] De soortnaam Homo habilis bestaat uit de geslachtsnaam Homo, die in het Latijn "mens" betekent, en de soortaanduiding habilis, die "handig" in de zin van "bekwame omgang met werktuigen" betekent. De soortaanduiding was gesuggereerd door Raymond Dart zonder overigens het fosiel gezien te hebben.

OH 7 is het holotype van de soort en komt uit een laag die ongeveer 1,75 miljoen jaar oud is. Als paratypen werden aangewezen de specimina OH 4 en OH 8, een aantal beenderen van een linkervoet, en verder OH 16, een in 1963 door Maiko Mutumbu gevonden schedel die in de nacht na de ontdekking door een kudde koeien vertrapt werd en met groot geduld weer moest worden gereconstrueerd. Het is de grootste schedel die ooit bij Homo habilis is ondergebracht en kreeg de bijnaam George.

De plaatsing van de soort in het geslacht Homo was meteen al zeer omstreden.[2] Sommige onderzoekers voelden grote psychische weerstand tegen het benoemen van mensensoorten op grond van alleen resten uit Afrika. Nog steeds leefde het vooroordeel dat de echte "menswording" alleen in Europa of Azië kon hebben plaatsgevonden. Een ander probleem was de verhouding met het geslacht Australopithecus. Het leek evident dat de mens daarvan afstamde maar dat betekende ook dat Australopithecus parafyletisch was: Homo was nauwer verwant aan sommige australopitheken dan aan andere. Waar men de grens wilde leggen, was willekeurig en kon niet door empirisch wetenschappelijk onderzoek worden bepaald. Er kon zo in beginsel nooit dwingend bewijs gevonden worden dat de soort niet in Homo thuishoorde maar ook niet dat het geen lid van Australopithecus was. Het debat kon aldus eeuwig voortduren tenzij Australopithecus in meerdere genera gesplitst werd. Verschillende onderzoekers zouden daar een aanzet toe geven maar er zou nooit consensus over ontstaan.

Hierna werden de zaken verder gecompliceerd doordat lange tijd alle vondsten uit Afrika van de vroege Homo aan Homo habilis werden toegewezen. In 1960 werd een onderbeen aangetroffen, specimen OH 35, wellicht van hetzelfde individu als OH 8. Oktober 1963 vond Ndibo Mbuika in de Olduvaikloof de schedel met onderkaken OH 13, bijgenaamd Cinderella ofwel Cindy. De vondst kwam uit een laag die 1,7 miljoen jaar oud was; een stuk armbot werd dicht bij de schedel aangetroffen. In 1968 vond Peter Nzube in Olduvai specimen OH 24, een schedel van 1,8 miljoen jaar oud. Met veel moeite werd deze gereconstrueerd. In 1986 ontdekte Timothy White specimen OH 62 in een 1,8 miljoen jaar oude laag. Het was het eerste meer volledige skelet van een vroege Homo.

OH 16 ofwel George

Meer variabiliteit, zowel in ouderdom als bouw, tonen exemplaren buiten Olduvai ontdekt. In 1973 ontdekte Kamoya Kimeu bij Koobi Fora, East Turkana, in Kenia specimen KNM-ER 1813, een schedel van een volwassen individu, in een 1,9 miljoen jaar oude laag. De herseninhoud bedroeg slechts 510 kubieke centimeter, maar iets boven het niveau van Australopithecus. In 2000 werd bij Ileret in Kenia specimen KNM-ER 42703 ontdekt, een rechterbovenkaaksbeen van 1,44 miljoen jaar oud, het geologisch jongste dat ooit aan Homo habilis is toegewezen. Verschillende resten uit Zuid-Afrika zijn ook bij H. habilis ondergebracht, zoals specimen Stw 53. Controversieel is dat die ten dele als de basis zijn genomen voor een aparte soort: Homo gautengensis.

OH 24 ofwel Twiggy

Zeer problematisch is ook de relatie met Homo rudolfensis. Het in 1972 ontdekte lectotype daarvan, specimen KNM-ER 1470, werd eerst aan Homo habilis toegewezen waarbij de ouderdom te hoog op 2,8 miljoen jaar geschat werd maar later als een aparte soort beschouwd.

In 1999 werd door Bernard Wood en Mark Collard opnieuw geprobeerd om H. habilis, alsmede H. rudolfensis, bij Australopithecus in te delen, nu door een lijst op te stellen van vijf formele criteria.[3] Die konden echter weer niet logisch dwingend zijn en moesten noodzakelijkerwijs in strijd komen met het evolutionaire feit van een geleidelijke verandering. Een wetenschappelijke consensus werd dan ook niet bereikt.

Net zoals bij het begin van de soort een onderscheid niet strikt gemaakt kan worden tenzij een afsplitsingspunt gevonden wordt, is er zonder zo'n afsplitsing geen strikte scheiding met afstammelingen. Zo is gesteld dat H. habilis simpelweg een vroege Homo erectus is met welk taxon een chronospecies gevormd wordt.

Nog vroegere Homo?[bewerken | brontekst bewerken]

Verschillende fossielen zijn gemeld die qua vorm wellicht bij Homo habilis kunnen worden ingedeeld maar waarvan de status onzeker wordt geacht vanwege de hoge geologische ouderdom. In 1994 werd bij Hadar in Ethiopië specimen 666-1 ontdekt, een onderkaak die aan een Homo sp. werd toegewezen wegens het typisch menselijke parabolische profiel in bovenaanzicht. De locatie is 2,3 miljoen jaar oud en heeft ook werktuigen opgeleverd.

Eveneens uit Ethiopië meldden wetenschappers in maart 2015 het voorlopig oudste fossiel van Homo uit de geschiedenis, specimen LD 350-1. Het gaat om gepaarde onderkaken, ofwel een mandibula van 2,8 tot 2,75 miljoen jaar oud. De vondst werd wel aan Homo toegewezen maar niet aan Homo habilis.[4][5]

Beschrijving[bewerken | brontekst bewerken]

Bij de beschrijving uit 1964 werd opzettelijk de diagnose van het geslacht Homo aangepast. Op dat moment was het gebruikelijk een grens van 750 cc aan te houden voor de herseninhoud, boven de variatie bekend van moderne basale mensapen en net onder die van de Javamens. Dat werd in 1964 bijgesteld naar 600 cc zodat het holotype van H. habilis er nog inviel.

Werktuigen[bewerken | brontekst bewerken]

Er zijn stenen werktuigen bekend die aan Homo habilis worden toegeschreven. Daarmee zou deze soort de eerste mensensoort geweest zijn die deze werktuigen maakte. De eerste werden gevonden in 1959 in de Olduvaikloof in Tanzania (choppers en chopping tools) en later werden zij ook in Kenia aangetroffen.

Jon Leaky maakte een speciale studie van de hand van H. habilis. Daarbij maakte hij een onderscheid tussen een power grip, het krachtig vastpakken van een object tussen de vingers en de handpalm, en een precision grip, een precisiegreep tussen een opponeerbare duim en de top van de wijsvinger. Basale mensapen kunnen een voorwerp slechts met beperkte precisie vastgrijpen tussen hun vrij korte duim en de zijkant van de wijsvinger. H. habilis zou de eerste soort zijn geweest die tot een echte precision grip in staat was en zo werktuigen kon vervaardigen. Die conclusie zou zeer omstreden worden.

Gelijktijdige mensachtigen?[bewerken | brontekst bewerken]

Uit vondsten bij het Turkanameer, bleken Homo habilis en Homo erectus bijna gelijktijdig geleefd te hebben. Een bovenkaak van Homo habilis werd gedateerd op 1,44 miljoen jaar terwijl een schedel van Homo erectus 1,55 miljoen jaar oud is. Voor deze vondsten werden gedaan, werd aangenomen dat Homo habilis tussen 1,7 en 2 miljoen jaar was uitgestorven en daarmee dus ouder was dan Homo erectus. Men ging ervan uit dat de tweede mogelijk van de eerste afstamde maar door deze vondsten is dat iets minder waarschijnlijk. In Georgië zijn Homo erectus-schedels van 1,8 miljoen jaar oud gevonden en die worden geacht de afstammelingen te zijn van een lijn die in Afrika begon. Beide soorten hebben in Oost-Afrika blijkbaar minstens een half miljoen jaar naast elkaar geleefd.[6]

Meer afbeeldingen[bewerken | brontekst bewerken]

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]

Voorlopers en oude verwanten van de mens
Fossiel voorkomen Geslacht Soorten
7 - 4,4 Ma Sahelanthropus Sahelanthropus tchadensis
Orrorin Orrorin tugenensis
Ardipithecus Ardipithecus ramidus · Ardipithecus kadabba
4,3 - 2 Ma Australopithecus A. anamensis · A. afarensis · A. bahrelghazali · A. africanus · A. garhi · A. sediba
3,5 Ma Kenyanthropus Kenyanthropus platyops
2,5 - 1 Ma Paranthropus P. aethiopicus · P. boisei · P. robustus
tot heden Homo H. antecessor · H. cepranensis · H. denisova · Homo erectus (Javamens · Pekingmens) · H. ergaster · H. floresiensis · H. gautengensis · H. georgicus · H. habilis · H. heidelbergensis · H. helmei · H. neanderthalensis · H. rhodesiensis · H. rudolfensis · Homo sapiens (H. s. idaltu · Cro-magnonmens · Red Deer Cave-mensen)