1650-1659

De jaren 1650-1659 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 17e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen

Christiaan Huygens
Schilderij van Caspar Netscher, 1671

Europa

• De opstand van de Fronde tegen kardinaal Mazarin slaat met het overlopen van maarschalk Turenne in 1652 om in een beweging om de jonge Lodewijk XIV op de troon te krijgen. in 1654 wordt deze inderdaad gekroond.
• 1659 - Frankrijk en Spanje, in oorlog sinds 1635, sluiten op 9 november de Vrede van de Pyreneeën. Artesië gaat over in Franse handen, evenals het Luxemburgse Thionville.
• Koningin Christina van Zweden bekeert zich tot het katholicisme en moet troonsafstand doen. Onder haar opvolger wint Zweden de Oorlog om de Sond, en bij de Vrede van Roskilde bereikt het land de grootste omvang die het ooit zal hebben.
• Admiraal Robert Blake is verantwoordelijk voor de bouw van de grootste marine die Engeland ooit heeft gehad. De oorlogsvloot wordt uitgebreid van een paar tientallen schepen tot aan over de honderd. Blake is de eerste die een vloot tijdens de winter op zee weet te houden. Hij ontwikkelt nieuwe technieken om blokkades en landingen uit te voeren; zijn "Sailing Instructions" en "Fighting Instructions" , die hij schrijft als hij van zijn verwonding thuis herstelt.

Willem II
Schilderij van Antoon van Dyck, 1641

Maarten Harpertszoon Tromp
Schilderij van Jan Lievensz.

Nederlanden

• 1650 - De Staten van Holland besluiten in mei met 11 tegen 8 stemmen tot afdanking van troepen, zeer tegen de zin van stadhouder Willem II. De Staten-Generaal noemen de resolutie van Holland illegaal, waardoor in de Republiek een politieke crisis ontstaat. De Staten-Generaal stellen, dat de defensie een taak is van de Unie, en niet van de aangesloten gewesten. Op 30 juni van hetzelfde jaar pleegt Stadhouder Willem II een staatsgreep. Vooraanstaande leden van de Staten van Holland worden gearresteerd, onder hen Jacob de Wit. Op 6 november bezwijkt Willem II aan pokken. Postuum bevalt de Prinses-weduwe van een zoon, de latere koning-stadhouder Willem III. Groningen en Drenthe besluiten na de plotselinge dood van Willem II, Willem Frederik van Nassau ook tot hun stadhouder te benoemen. Zijn pogingen ook door de andere gewesten aanvaard te worden als regent voor Willem III lopen echter op niets uit. Alleen in Overijssel wordt hij door twee derde van het gewest als zodanig erkend.
• Begin van het Eerste Stadhouderloos Tijdperk in de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Het slechte verloop van de oorlog leidt tot een opleving van de roep naar Oranje.
• 1653 - Er volgen rellen in Dordrecht, Den Haag, Rotterdam en vooral Enkhuizen waar het volk een aantal dagen de stad overneemt.
• 1655 - De Witt en Willem Frederik komen tot een vergelijk. Willem Frederik mag opperbevelhebber van het leger worden, maar hij moet ophouden zich luitenant-stadhouder van Overijssel te noemen. Daarmee erkent hij in feite de Akte van Seclusie van Willem III.
• 1657 - Er heerst al sinds 1653 een burgeroorlogachtige toestand in Overijssel. Hasselt en Steenwijk willen ook een stem in de Staten en rebelleren tegen Zwolle, met steun van Deventer. Hasselt wordt drie dagen gebombardeerd en Deventer stuurt versterkingen. Een commissie van de Staten-Generaal wordt in 1657 gevormd (op aandringen van Holland). De Witt en Cornelis de Graeff maken een eind aan de Overijsselse troebelen. De klok wordt teruggedraaid. Hasselt en Steenwijk krijgen geen gelijk.

Handel, scheepvaart en koloniën

• 1652 - Kaapstad wordt in 1652 gesticht door de Nederlander Jan van Riebeeck als handelspost van de Vereenigde Oostindische Compagnie
• 1653 - Nederland annexeert het eiland Solor (Indonesië)
• Als Portugal weigert het in 1654 verloren gegane Nederlands-Brazilië terug te geven, wordt het land in 1656 de oorlog verklaard. De VOC voltooit de verovering van Portugees Ceylon in 1657.

Wetenschap en techniek

• 1650 - Blaise Pascal bestudeert de hydrodynamica en draagt bij tot de ontwikkeling van de differentiaalrekening.
• 1651 - 29 oktober - Christiaan Huygens schrijft als eerste in de geschiedenis natuurkundige formules op. Deze gaven de correcte theorie voor impuls behoud bij botsingen, een verbetering van de botsingswetten van Descartes.
• 1657 - Christiaan Huygens neemt een patent op een van zijn belangrijkste uitvindingen: het slingeruurwerk.

Kunst

• 1656 - 20 juli - Rembrandt voltooit "De anatomische les van dr. Jan Deyman", maar wordt failliet verklaard. Zijn kunstverzameling, atelierspullen en huis worden aan de schuldeisers verkocht.

Eerste Engels-Nederlandse Oorlog

De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden en Groot-Brittannië waren in de 17e en 18e eeuw vier keer met elkaar in oorlog, in de Eerste > Tweede > Derde > Vierde Engels-Nederlandse Oorlog.

• 1651 - Augustus - Het Engelse parlement keurt de eerste Scheepvaartwet ("Act of Navigation") goed. Dit moet het handelstij keren. Sinds de Vrede van Münster hebben de Hollanders een groot deel van de handel op Spanje en het Middellandse Zeegebied overgenomen. De Britten beginnen Hollandse schepen lastig te vallen
• 1652 - 29 mei - Met de Slag bij Goodwin Sands begint de Eerste Engelse Oorlog.
• 1652 - Juni. De Nederlandse vloot verliest de Slag bij Harwich.
• 1652 - De koopvaardijvloot van de Republiek verliest honderden schepen als gevolg van de oorlog.
• 1652 - 9 december - Een vloot onder Maarten Tromp wint de Slag bij Dungeness.
• 1653 - De Staten-Generaal laten 60 nieuwe oorlogsschepen bouwen van verbeterd model.
• 1653 - Oliver Cromwell grijpt in 1653 de macht in Groot-Brittannië en regeert tot zijn dood in 1658
• 1653 - De Republiek gebruikt zijn grip op het Oostzee- en Middellandse Zeegebied om de Britten geheel uit deze gebieden te weren. Het verbond met Denemarken maakt het mogelijk de Sont te sluiten.
• 1653 - Admiraal van Galen vernietigt een Engelse vloot die ter versterking van de Britse Levantvloot naar Livorno gestuurd wordt.
• 1653 - Zelfs in de Noordzee beginnen Nederlanders even snel Britse schepen te veroveren als de Britten met hun schepen doen.
• 1653 - November - Oliver Cromwell beseft dat hij niets uit deze oorlog zal winnen en wil vrede zonder verlies of winst. Hij is beducht voor een terugkeer van de Oranjes en -nog meer- hun Stuart-verwanten.
• 1654 - 22 april. De Staten-Generaal keuren het vredesverdrag met Cromwells Gemenebest goed. Het was grotendeels een gelijkspel. Zij weten echter niet dat er in het geheim bedongen is dat Willem III van opvolging uitgesloten zal worden. Johan de Witt en Cromwell waren het daar wel over
• 1654 - 4 mei. De Staten van Holland nemen deze Akte van Seclusie (Uitsluiting) aan, waarin Oranje van het stadhouderschap uitgesloten wordt. Vooral in Friesland is er grote verontwaardiging. De andere gewesten -behalve Zeeland- zijn alle zeer verdeeld.

Inmenging nabij de Oostzee

• 1656 - De Republiek stuurt een vloot naar Danzig onder Obdam, om te verhinderen dat de stad in Zweedse handen valt.
• 1658 - Karel X van Zweden neemt Denemarken in storm, sluit de Sont en belegert Kopenhagen. De Nederlandse vloot onder Obdam wordt gestuurd om de Deense bondgenoten te steunen.
• 1658 - 8 november - Kapitein Egbert Kortenaer breekt de Zweedse blokkade van de Sont. Viceadmiraal Witte de With sneuvelt.
• 1659 - De Britten sturen een vloot om de Zweden te steunen (zie Dertigjarige Oorlog). Een tweede Nederlandse vloot onder Michiel de Ruyter wordt er achteraan gestuurd om de Denen te versterken. De Denen gaan in de tegenaanval.

Oorlog met Portugal

• De Republiek verklaart in 1657 de oorlog aan Portugal omdat dat land geen schadevergoeding voor het verlies van Brazilië wil betalen. De vloot onder Obdam blokkeert de haven van Lissabon.