1640-1649

De jaren 1640-1649 (van de christelijke jaartelling) zijn een decennium in de 17e eeuw.

Belangrijke gebeurtenissen

Europa

• Lodewijk XIII sterft. Anna van Oostenrijk, zijn gemalin, wordt regentes van haar vijfjarig zoontje Lodewijk XIV en laat zich leiden door Mazarin.
• In de Slag bij Rocroi (1643) behaalt Frankrijk aan de eigen noordgrens een verrassende overwinning op Spanje, waarmee Frankrijk de hegemonie op het continent overneemt. Die zal in de daaropvolgende 60 jaar zelden in gevaar komen.
• Reeds voor 1640 zijn onderhandelingen over vrede aangeknoopt, maar het duurt nog tot 1648 voor de Vrede van Westfalen een definitief einde maakt aan de Dertigjarige Oorlog. Het resultaat is machtsverlies voor de Duitse keizer en verregaande politieke versplintering van het Heilige Roomse Rijk. De verwoestingen, slachtpartijen, hongersnoden en epidemieën op Duits grondgebied zullen pas in de Tweede Wereldoorlog overtroffen worden. Hiermee is voor Frankrijk de weg vrij om zich te profileren als de grootste continentaal-Europese mogendheid. Zweden verwerft gebieden in Duitsland (o.a. Voor-Pommeren en Stettin, en beheerst voortaan de Oostzee.
• De Engelse Burgeroorlog woedt in alle hevigheid tussen koning Karel I en het Lange Parlement. Ten slotte wordt de koning terechtgesteld en neemt Oliver Cromwell zijn plaats in.
• De katholieke Ieren doden bij een opstand in 1641 duizenden katholieken,honderdduizenden volgens de protestante geruchtvorming. De Engelsen hebben het aanvankelijk te druk met hun burgeroorlog om te reageren, maar in 1649 - 1650 voert Oliver Cromwell een strafexpeditie uit waarbij duizenden katholieken worden gedood.
• Bohdan Chmelnytsky begint een opstand om de Oekraïne te ontdoen van Poolse en Roetheense magnaten en joden. Binnen enkele maanden na het begin van de opstand zijn vrijwel alle Poolse edelen, beambten en priesters omgebracht of uit de Oekraïne verdreven. Vooral onder de joden zijn de verliezen zwaar want zij zijn van het szlachta-regime het talrijkst en het makkelijkst te vangen. Chmelnytsky vertelt dat de Polen hen als slaven 'in de handen van de vervloekte joden' hadden verkocht. Met die woorden als strijdkreet slachten de kozakken in de jaren 1648-1649 een enorm aantal joden af. Het precieze aantal doden zal wel nooit bekend worden, maar de schattingen lopen uiteen van minimaal 50.000 tot honderdduizenden doden onder de joden. Driehonderd joodse gemeenschappen worden volkomen vernietigd. Het totale aantal doden in het Pools-Litouws Gemenebest als gevolg van de opstand bedraagt meer dan een miljoen. Bij represailles worden duizenden kozakken en hen steunende boeren vermoord.

Republiek

• Na de dood van Hendrik Casimir besluiten de Staten-Generaal een afvaardiging naar Friesland en Groningen te sturen om er op aan de dringen Frederik Hendrik als stadhouder te benoemen. Friesland benoemt snel Hendriks broer Willem Frederik voor de afvaardiging arriveert.
• Groningen en Drenthe besluiten Frederik Hendrik tot stadhouder te benoemen en niet Willem Frederik, zijn schoonzoon.
• De Staten-Generaal benoemen de Prins van Oranje ook tot stadhouder van de generaliteitslanden Wedde en Westerwolde.
• Elisabeth van de Palts, de voormalige "winterkoningin" van Bohemen, legt even buiten Den Haag de eerste steen voor een nieuw stadhouderlijk verblijf: Paleis Huis ten Bosch.
• Willem II volgt zijn vader op als stadhouder.
• Drooglegging van het Slotermeer.

Compagnieën

• De stad Malakka (Maleisië) capituleert voor de Nederlanders. De Medenblikse kapitein Kaartekoe heeft dan nog maar 650 soldaten over. De rest is dood maar de zege levert de VOC een handelspost op waar eeuwenlang schatten zullen worden verdiend.
• Portugal herwint zijn zelfstandigheid en sluit met de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden een Verdrag van Defensieve en Offensieve Alliantie. De West-Indische Compagnie begint in goed vertrouwen te bezuinigen op de bezittingen in Olinda en Recife. Johan Maurits van Nassau-Dietz keert teleurgesteld terug naar Den Haag, terwijl in Brazilië de Portugese planters in opstand komen tegen het Nederlands bestuur.
• In Nieuw Nederland woedt van 1643 tot 1645 de Oorlog van Kieft. Zo'n 1600 Indianen worden door kolonisten uitgemoord.

Wetenschap

• Evangelista Torricelli formuleert de Wet van Torricelli. Hij volgt Galileo Galilei op als hoogleraar, ontdekt het vacuüm en vindt de barometer uit.

Schilderkunst

De Nachtwacht na 1715

• Voltooiing van De Nachtwacht door Rembrandt.

Vredehandel

• In Münster arriveert een delegatie van acht Statenleden uit de Nederlanden onder leiding van Adriaan Pauw, om met de Spanjaarden te onderhandelen over vrede (de Vrede van Münster).
• De Vrede van Münster wordt getekend. Hiermee komt een einde aan de Tachtigjarige Oorlog.

Godsdienst

• René Descartes verlaat ontmoedigd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, hij vertrekt naar naar Zweden. Nu Willem II zich met de orthodoxe calvinisten verbonden heeft, dreigen zijn vijanden -vooral Voetius- de kans te krijgen zijn filosofie het zwijgen op te leggen.
• In zijn in 1640 postuum verschenen werk "De Augustine" concludeert Cornelius Jansenius dat de menselijke natuur slecht is en plaatst hij de vrije wil van de mens in het kader van de predestinatieleer. Door inzet van de jezuïeten wordt het boek van Jansenius al in 1642 veroordeeld. Desondanks blijven enige bisschoppen de stellingen in het boek verdedigen. Het Franse klooster Port-Royal-des-Champs wordt zelfs enige tijd een belangrijk theologisch centrum van de Jansenisten.