Westerlauwers Fries

Westerlauwers Fries (Frysk) Gesproken in Friesland, Groningen Vitaliteit 4. Onveilig Taalfamilie Indo-Europees Germaans West-Germaans Ingveoons (Anglo-Fries) Fries Westerlauwers Fries Dialecten Noordhoeks (het gebied ten noorden van Dokkum - de Noordhoek) Kleifries (in de Kleistreek) Woudfries (in de Friese Wouden) Zuidwesthoeks (in de Zuidwesthoek) Hindeloopers (in Hindeloopen) Aasters en Westers (op resp. Oost- en West-Terschelling) Schiermonnikoogs of Eilanders (op Schiermonnikoog) Creoolse talen Stadsfries Alfabet Latijns Officiële status Officieel in Fryslan Taalorganisatie Fryske Akademy Taalcodes ISO 639-1 fy ISO 639-2 fry ISO 639-3 fry SIL fry Portaal    Taal

De taalsituatie in Noord-Nederland

Westerlauwers Fries (Westerlauwers Fries: Frysk) is het Fries dat gesproken wordt in de Nederlandse provincie Friesland en een aangrenzend deel van de provincie Groningen. Deze taal wordt doorgaans Fries genoemd en ook in dit artikel wordt hiermee de Westerlauwerse variant bedoeld. De tegenhanger van het Westerlauwers Fries is het Oosterlauwers Fries, waarvan het Saterfries het directe overblijfsel is. Van het Fries bestaat ook een variant die in de grensstreek tussen Duitsland en Denemarken wordt gesproken. Deze variant staat bekend als het Noord-Fries. Het Westerlauwers Fries stamt af van het Oudfries, dat een sterke overeenkomst vertoonde met het Oudengels. Enkele overeenkomsten met het Engels zijn nog steeds terug te vinden in het moderne Fries.

Standaardfries

Op basis van het Kleifries en Woudfries is het Standaardfries ontwikkeld, dat als onderwijs- en bestuurstaal in Friesland wordt gebruikt. De spellingsregels voor dit Standaardfries zijn verschillende keren hervormd, voor het laatst met de afkondiging van de Steatestavering (Statenspelling) door de Friese Provinciale Staten in 1980.

Nederland erkent het Fries als autochtone minderheidstaal. Als zodanig geniet de taal bescherming onder het Europees handvest voor regionale en minderheidstalen. Ook is het Fries, naast het Nederlands, een officiële taal in de provincie Friesland. Friese taal- en letterkunde is in Friesland een keuzevak waarin examen kan worden gedaan op de havo en het vwo. Verder is er een studierichting Fries aan de Rijksuniversiteit Groningen, waarvoor zich in 2010 echter niemand heeft ingeschreven. De opleiding Fries aan de Universiteit van Amsterdam is geschrapt. Bijvakken Fries worden door een aantal universiteiten in Europa aangeboden.

Dialecten

Het Fries is onder te verdelen in de volgende dialecten:

1. Noordhoeks (het gebied ten noorden van Dokkum - de Noordhoek)
2. Kleifries (in de Kleistreek)
3. Woudfries (in de Friese Wouden)
4. Zuidwesthoeks (in de Zuidwesthoek)
5. Hindeloopers (in Hindeloopen)
6. Aasters en Westers (op resp. Oost- en West-Terschelling)
7. Schiermonnikoogs of Eilanders (op Schiermonnikoog)

Klankleer

Klinkers

Friese klinkers met voorbeelden

Symbool	Voorbeeld
IPA	IPA	orthografie	Nederlandse vertaling
[i]?	[vit]?	wyt	'wit'
[iː]?	[tiːt]?	tiid	'tijd'
[ɪ]?	[sɪt]?	sit	'zit'
[eː]? 1	[seː]?	see	'zee'
[ɛ]?	[lɛt]?	let	'laat'
[ɛː]? 2	[fɛːst]?	fêst	'vast'
[ə]?	[də]?	de	'de'
[a]?	[axt]?	acht	'acht'
[aː]?	[aːd]?	aard	'aard'
[ɔ]?	[gɔt]?	gat	'gat'
[ɔː]? 2	[vɔːd]?	wâld	'woud'
[o]?	[op]?	op	'op'
[oː]? 1	[hoːpjə]?	hoopje	'hopen'
[u]?	[busə]?	bûse	'broekzak'
[uː]?	[huːt]?	hûd	'huid'
[y]?	[yt]?	út	'uit'
[yː]?	[dryːf]?	drúf	'druif'
[ø]?	[pøt]?	put	'put'
[aɪ]?	[maɪ]?	mei	'mee'
[iə]?	[iən]?	ien	'één'
[oə]?	[oər]?	oar	'ander'
[yə]?	[nyət]?	nuet	'tam'
[øə]?	[frøən]?	freon	'vriend'
[øy]?	[strøyə]?	struie	'strooien'
[ui]?	[bluiə]?	bloeie	'bloesem'
[oəi]?	[moəi]?	moai	'mooi'
[aːi]?	[aːi]?	kaai	'sleutel'

Medeklinkers

b

ch

d

f

g

h

j

k

l

m

n

p

r

s

sj

t

tsj

v

w

x

y

z

b

x

d, r

f

g, ɣ

h

j

k

l

m

n

p

r

s

sj

t

tsj

v

v, f, w

ks

j

z

Aantal sprekers

In Friesland spraken in 2004 ongeveer 440.000 mensen Fries, waarvan zo'n 350.000 als moedertaal. Er is geen recent onderzoek naar hoeveel mensen wereldwijd Fries spreken. In een publicatie uit 1976 werd het aantal sprekers van het Fries nog geschat op ongeveer 700.000. In 2009 zou het gaan om 467.000 sprekers.

Verwante talen

Zie ook: Ingveoonse talen

Onder de levende talen heeft het Westerlauwers de nauwste verwantschap met de beide andere Friese talen, Saterfries en Noordfries.

Sinds de 16^de eeuw worden in de voornaamste Friese steden (niet in alle elf, bijvoorbeeld niet in Hindeloopen en IJlst) Hollandse dialecten met Friese invloeden gesproken, enigszins misleidend bekend onder de naam Stadsfries. Deze taalvarianten, die meestal gewoon tot het Nederlands gerekend worden, spreekt men ook op het Bildt, op Ameland en in Midsland op Terschelling. Daarnaast vertoont het West-Fries, dat in Noord-Holland gesproken wordt, grote overeenkomsten met het Fries.

Het Westerlauwers Fries is verder van alle continentale Europese talen het meest verwant met het Engels. Fries- en Engelstaligen gebruiken de klinkercombinatie ea waar Nederlandstaligen dubbel o hanteren (ear-oor, hear-hoor, bean-boon, lead-lood, dea-dood). Deze klank komt uit de OudGermaanse -au- voort. Ze gebruiken de klinkercombinatie ie/ee waar Nederlandstaligen de aa gebruiken (died/deed - daad). De ch/tsj-uitspraak wordt in het Nederlands als k uitgesproken (tsiis/cheese - kaas, tsjerke/church - kerk). Veel woorden tonen de Fries-Engelse samenhang (kaai-key, tegearre-together, door-door, knyft-knife). De g-anlaut is in het Fries en het Engels een stemhebbende velaire plosief terwijl die in het Nederlands een fricatief is.

Voorbeelden

Een voorbeeld van het Fries ( Beluister (info·uitleg)):

Bûter, brea en griene tsiis; (Boter, roggebrood en groene kaas)
wa't dat net sizze kin, is gjin oprjochte Fries. (wie dat niet kan zeggen, is geen oprechte Fries.)

Deze spreuk werd naar verluidt door de Friese aanvoerder Grote Pier tijdens een oorlog tussen Friesland en Holland als sjibbolet gebruikt om te onderscheiden of iemand wel werkelijk een Fries was. Men merke op dat de voor de hand liggende vertaling van brea met brood een onjuiste zou zijn: dit zijn zogenoemde valse vrienden. Het Friese woord voor brood is bôle.

Een ander voorbeeld is het volkslied: De âlde Friezen.

Frisisme

Een frisisme is een woord dat of een constructie die gevormd naar voorbeeld van het Fries in een andere taal, in het bijzonder het Nederlands.

Zie ook

• Friese talen

Externe links

• online Cursus Fries
• Woordenboek der Friese Taal
• Een reeks van tien korte Friese lessen in het Nederlands

Online Fries woordenboek, spellingscontrole en taaltips:

• wurdboek

Referenties

Wikibooks

Wikibooks heeft een studieboek over dit onderwerp: Fries.

Zie de Friese uitgave van Wikipedia.

Indo-Europese talen > Kentum-talen > Germaanse talen >
Noord-Germaanse talen: Deens · Faeröers · IJslands · Noors · Norn* · Zweeds West-Germaanse talen: Afrikaans · Duits · Engels · Fries · Jiddisch · Luxemburgs · Nederlands · Nedersaksisch · Schots Oost-Germaanse talen: Bourgondisch* · Gotisch* · Vandaals* · Krim-Gotisch* * = Uitgestorven taal