Servaas van Maastricht

Crypte uit 550 met graf St.Servaas (achter hekje)

Servaas, van Maastricht of van Tongeren; Latijn: Servatius (Armenië, 4e eeuw – Maastricht, 384(?)) was de eerste bisschop van Tongeren en later van Maastricht. Hij is de oudste bekende bisschop in de Nederlanden. Servaas is de beschermheilige van Maastricht en Grimbergen en een van de IJsheiligen. Zijn naamdag is op 13 mei.

Geschiedenis

Over het leven van Servaas is weinig met zekerheid te zeggen. De volgende 'feiten' gaan weliswaar terug op historische bronnen, maar aan de betrouwbaarheid van deze bronnen kan worden getwijfeld.

• Volgens de overlevering zou Servaas in de 4e eeuw zijn geboren in Armenië.
• In het jaar 343 was een bisschop "Sarbatios" aanwezig bij het Concilie van Sardica, tegenwoordig Sofia, Bulgarije. In de debatten vertegenwoordigde Sarbatios de Trinitarische visie, dat wil zeggen de leer van de Heilige Drie-eenheid. Daarmee schaarde Servaas zich aan de kant van de tegenstanders van het arianisme.
• In 359/360 was Servatius, bisschop van Tongeren (Seruatio Tungrorum episcopus) aanwezig op het Concilie van Rimini, volgens Sulpicius Severus (±400) één der standvastigste bestrijders van het Arianisme.
• Hoewel zijn sterfdatum niet met zekerheid kan worden achterhaald, wordt over het algemeen ervan uitgegaan, dat hij in 384 te Maastricht is overleden en aldaar is begraven, even buiten de Romeinse vesting langs de weg (Via Belgica) naar Tongeren.

Vraagtekens

Of Servaas vanwege de dreigende verwoesting vanuit Tongeren, de bisschopszetel naar Maastricht verplaatste, kan niet met zekerheid gezegd worden. Evenmin dat hij in Maastricht de eerste kerk in Nederland, de Onze Lieve Vrouwe Kerk bouwde. Zodoende is het eveneens onduidelijk of Servaas beschouwd kan worden als de grondlegger van het christendom in de Nederlanden. De link met de van oorsprong Oost-Romeinse kerkvader Sarbatios, die in 343 mogelijk het Concilie van Sardica bezocht, is onzeker.

Recentelijk is de vraag ontstaan of Servaas daadwerkelijk bestaan heeft. In de tijd dat Monulphus (en wellicht Gondulfus) een kerk bouwden boven het vermeende graf van Servaas, was er een dringende behoefte aan heiligen. Het christelijk geloof had in deze streken definitief wortel geschoten en onder de Merovingische vorsten was een zekere rust teruggekeerd. Een jonge kerk kreeg meer aanzien door de aanwezigheid van een heiligengraf en relieken. In de kerngebieden van het Romeinse Rijk, waaronder ook Gallië, waren de Romeinse grafvelden een ideale vindplaats voor heiligen. De eerste Sint-Servaaskerk staat op een Romeinse grafveld buiten de muren van de vesting. Dit kwam aan het licht bij archeologisch onderzoek uit de jaren 1980. Het valt dus niet uit te sluiten dat Monulphus en Gondolfus opportunistisch de "mode" van elders hebben gevolgd en Sint Servaas een plekje hebben toegedicht op dit grafveld.

Het begin van de Servaastraditie zou dus wellicht een valse start kunnen zijn, maar dat neemt niet weg dat de Sint-Servaasverering een interessante historische en artistieke erfenis heeft opgeleverd.

Legende

In de middeleeuwen ontstonden tal van legendes rondom de figuur van Servaas, soms verweven met historische feiten. De bekendste vita (een levensbeschrijving van een heilige) is van Hendrik van Veldeke en dateert van rond 1170. Een andere vita (van de hand van de priester Jocundus) vermeldt dat Servaas in Armenië geboren werd en een verre verwant was van Johannes de Doper en Jezus Christus, via zijn moeder Maria (in de vita Memelia genoemd). De meeste legenden beschrijven een groot aantal wonderen, die door Servaas zouden zijn verricht.

Invloed

Rond 550 bouwde bisschop Monulphus op de vermoedelijke plaats van het graf een stenen kerk. Deze kerk wordt door Gregorius van Tours beschreven als een 'templum magnum' (grote kerk). De crypte (zie foto rechtsboven) is een overblijfsel van deze eerste grafkerk, die de voorloper was van de huidige Sint-Servaasbasiliek. In Maastricht herinneren verder nog namen als Servaasbrug, , Servaasbron en Servaaskermis aan de beroemde heilige. In Utrecht (stad) bevindt zich eveneens een Servaasbrug (Utrecht) en een Servaasbolwerk. Servaas was tot halverwege de 20e eeuw een veelgebruikte voornaam in Maastricht en omgeving.

Servaas is ook de patroonheilige van vele andere kerken in Nederland (Schijndel, Dinther), België (Luik, Grimbergen) en Duitsland (Quedlinburg, Siegburg, Kirchveischede en Immendorf).

Het leven van Sint Servaas inspireerde de 12e eeuwse dichter Henric van Veldeke tot het schrijven van de Sint-Servaaslegende, een van de eerste literaire geschriften in een vroegere vorm van de Nederlandse taal.

Trivia

• Sint Servaas is het mikpunt in de oudste mop van Nederland in de rond 1180 door Hendrik van Veldeke geschreven legende van Sente Servas.

Literatuur

• G. Kurth, Deux biographies inédites de saint Servais (1881)
• G. Gorris, Sint Servatius van Maastricht (1923)
• B. Vlekke, Servatius, de eerste Nederlandse bisschop in historie en legende (1935)
• S. Lejeune, De legendarische stamboom van St. Servaas in de middeleeuwse kunst en literatuur, in Publications, LXXVII (1941), blz. 283-332
• F. van Oldenburg Ermke, Servaas van Maastricht (1944)
• E. de Moreau, Histoire de l'Eglise de Belgique, I (1945)
• R. Post, Kerkgeschiedenis van Nederland in de middeleeuwen, I (1957)
• M. Zender, Räume u. Schichten mittelalterl. Heiligenverehrung in ihrer Bedeutung f. d. Volkskunde (1959)

Externe links

• www.sintservaas.nl, website van de Sint-Servaasbasiliek in Maastricht
• (de) Heiliger Servatius, Bischof von Tongern, Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon (BBKL)

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties: