Vegetarisme

Groenten, fruit en sojaproducten spelen een belangrijke rol in het voedingspatroon van een vegetariër.

Vegetarisme is de voedingswijze waarbij men geen vlees, vis, schaaldieren, gevogelte en insecten eet, maar in plaats daarvan kiest voor onder andere fruit, groenten, granen en peulvruchten. Bijproducten van geslachte dieren, zoals stremsel en gelatine, worden ook vaak uit de voeding weggelaten.

Mensen kiezen om verschillende redenen voor een vegetarisch dieet. Veel vegetariërs willen geen vlees eten uit respect voor alle levende wezens die kunnen voelen en pijn ervaren. Dat soort ethische overwegingen maakt deel uit van een aantal religieuze overtuigingen, alsook van de dierenrechtenbeweging. Andere motivaties omvatten gezondheidsredenen, bezorgdheid over het milieu en verschillende religieuze en culturele redenen.

De term vegetarisme is afgeleid van het Latijnse adjectief vegetus, wat "levendig, opgewekt, krachtig" betekent.

Aantallen

Nederland telt ongeveer 750.000 mensen die vegetariër zijn.. Het land met de meeste vegetariërs is ongetwijfeld India: dertig procent van de Indiase bevolking is vegetariër. Dat komt neer op ongeveer 310 miljoen mensen ofwel ongeveer 5% van de wereldbevolking.

Varianten

Tabel van wat men wel en niet eet

	Vlees	Gevogelte	Vis	Ei	Zuivel
Veganist	nee	nee	nee	nee	nee
Lacto-vegetariër	nee	nee	nee	nee	ja
Ovo-vegetariër	nee	nee	nee	ja	nee
Ovo-lacto-vegetariër	nee	nee	nee	ja	ja
Pollotariër	nee	ja	nee	ja	ja
Pescotariër	nee	nee	ja	ja	ja
Pesco-pollotariër	nee	ja	ja	ja	ja

Het 'V'-logo zoals dat in 1985 is ontworpen door de Italiaan Bruno Nascimben. Dit logo wordt wereldwijd gebruikt om vegetarisme of vegetarische producten aan te duiden.

Definities van wat vegetarisme inhoudt kunnen onderling verschillen. De meeste vegetariërs in Nederland eten geen vlees, vis en gevogelte, maar eten wel eieren en zuivel en zijn dus lacto-ovo-vegetariërs. Vegetariërs die wel zuivel eten, maar geen eieren, zijn lacto-vegetariërs. Die laatstgenoemde groep is voornamelijk te vinden onder mensen met een hindoeïstische levensbeschouwing. Totaalvegetariërs, die ook geen eieren en zuivel eten, zijn er een stuk minder. Bovendien zijn zij meestal ook nog eens veganistisch.

Totaalvegetarisme en veganisme

Vegetariërs die een volledig plantaardig dieet nastreven, noemt men totaalvegetariërs. Zij eten helemaal geen voedingsmiddelen die van dieren afkomstig zijn of waarvoor dieren gedood zijn. Veganisten zijn niet alleen totaalvegetariërs, maar gebruiken in principe helemaal niets dat van dieren afkomstig is, dus ook geen wol, leer, zijde of producten zoals cosmetica die op dieren getest zijn.

Veganisten die ook geen planten willen laten doden voor hun voeding, worden fruitariërs genoemd. Zij eten alleen die delen van de plant, die geoogst kunnen worden zonder dat de plant gedood hoeft te worden of van vitale delen (zoals bladeren) ontdaan. Dat komt dus feitelijk meest neer op vruchten (inclusief noten) en zaden. Zo eten jaïnisten geen wortels, uien, en aardappels omdat je bij het oogsten belemmert dat de plant nog verder kan groeien. Fruitarische veganisten die dit plantaardige voedsel in onverhitte, dus rauwe vorm consumeren, noemt men raw-foodisten.

Lacto-vegetarisme, ovo-vegetarisme en lacto-ovo-vegetarisme

Ovo-vegetariërs eten wel eieren maar geen zuivel. Lacto-vegetariërs eten wel zuivel maar geen eieren. De lacto-ovo-vegetariër eet zowel eieren als zuivelproducten. Verreweg de meeste vegetariërs vallen in een van deze drie categorieën.

Semi-vegetarisme: pescotarisme, pollotarisme en flexitarisme

Omdat het voor sommige mensen niet praktisch haalbaar is om volledig vegetarisch te eten, of omdat zij dat niet nodig achten, bestaan er een aantal voedingspatronen waarbij dierlijke producten verminderd gebruikt worden, maar wel nog aanwezig zijn. Zo zijn er zogenaamde "parttime-vegetariërs", ook vleesminderaars of flexitariërs genoemd, die om diverse redenen minder vlees willen eten. Anderen schakelen van vlees over op vis (pescotarisme) of op gevogelte (pollotarisme). Pesco-pollotariërs eten zowel vis als gevogelte. Al deze varianten vallen onder de verzamelnaam semi-vegetarisme.

Argumenten voor het vegetarisme

Vegetarisch eten

• Medeleven met dieren: dit motief kan voortkomen uit een afkeer van de wijze waarop dieren worden gehouden in bijvoorbeeld de bio-industrie en de slachtmethodes die gebruikt worden in de vleesindustrie. Daarnaast kan dit motief ook voortkomen uit een algemeen bezwaar tegen het gebruik dan wel misbruik van dieren als nutsvoorwerpen voor de mens.
• Menselijke gezondheid: sommige studies wijzen uit dat vegetariërs gemiddeld gezonder zijn en langer leven dan vleeseters. Zo zijn er studies die erop lijken te wijzen dat de consumptie van vis en gevogelte gezonder zou zijn dan die van wild, rund- en varkensvlees. Er zijn ook studies die aangeven dat vegetariërs minder kans zouden hebben op sommige vormen van kanker (soms zelfs tot 50% minder kans) en hartklachten. Ook zou een vegetarisch dieet de kans op galstenen, nierstenen en osteoporose kunnen verlagen en is naar voren gekomen dat voor sommige mensen het niet eten van vlees bloeddrukverlagend werkt. Zie verder bij "vegetarisme en gezondheid".
• Wereldvoedselprobleem: het voedsel dat nu gebruikt wordt voor het fokken en het melken van dieren (lees: de vlees- en zuivelproductie) kan efficiënter aangewend worden om de honger of een voedselcrisis te bestrijden. Een dier eet zelf vele malen meer voedingsstoffen dan het via de slacht of melkproductie uiteindelijk voor de mens zal opleveren.
• Zorg voor het milieu (lucht, bodem, water): men kan de productie van vlees zien als een belangrijke verspiller van graan, soya en water, omdat er bij de omzetting van voer en water in vlees en melk heel veel van nodig is . Als de mens zijn voedingsstoffen meer rechtstreeks via plantaardig voedsel tot zich neemt, zorgt dit voor een belangrijke afname van de druk op het milieu doordat er minder landbouwgronden en kunstmest nodig zijn. Koeien produceren tijdens hun spijsvertering het broeikasgas methaan. Het mestoverschot (ammoniak) en de gebruikte medicijnen (antibiotica) belasten het milieu nog extra.
• Religieuze of spirituele redenen: onder andere hindoeïsme, boeddhisme en jainisme gaan uit van ahimsa (niet kwetsen) en shaucha (zuiverheid); strikt uitgelegd leiden deze nastrevingen tot een vegetarisch dieet, zoals bijvoorbeeld bij de lacto-vegetarische vaishnavieten. Joden en moslims eten geen varkensvlees, hindoes eten in geen geval rundvlees, jainisten zijn hoofdzakelijk fruitariërs, sommigen nuttigen nog melk. Ook yogabeoefenaars worden vaak om spirituele redenen vegetariër en volgen soms een speciaal yogadieet. Veel zevendedagsadventisten zijn vegetariër, hoewel de voorschriften van hun geloof het eten van vlees slechts beperken. Mensen die in reïncarnatie geloven, voelen schroom voor de mogelijke consumptie van een voormalig familielid.

Kritieken op het vegetarisme

• Biologie: de mens, als dier, is een alleseter en kan zowel vlees als groente consumeren. Hoewel dit een mogelijkheid tot kiezen suggereert, zou het afzien van eender welke voedselbron op den duur tot een tekort aan wezenlijke bouwstoffen kunnen leiden.
• Gezondheid: studies wijzen uit dat er een kans bestaat dat men bij een volledig plantaardig dieet op den duur een vitamine B12-tekort kan oplopen. Vitamine B12 komt van nature voor bij herkauwers en wordt toegevoegd aan veevoer van niet-herkauwers. Zodoende komt vitamine B12 voor in de voeding van omnivoren door de consumptie van deze dieren of hun melkproducten. Door vitamine B12 bij te slikken is het mogelijk om ook zonder consumptie van dierlijke producten B12-tekorten te voorkomen.
• Kennis: door de aard van het dieet (voorwaarde) is een grondige voedingskennis vereist om een uitgebalanceerd dieet te kunnen samenstellen. Dat is niet voor iedereen een even grote vanzelfsprekendheid.

Onderstaande argumenten zijn niet zozeer kritiek, maar argumenten om geen vegetariër te worden:

• Moeilijk om volhardend te zijn: dierlijke producten zijn zo ingeburgerd in onze samenleving dat het een hele opgave is om strikt vegetarisch te zijn. Voor veel mensen is dit een reden om af te zien van het vegetariër zijn. Veel vegetariërs worden ook geconfronteerd met vragen en opmerkingen omtrent enige tegenspraak in hun gedrag: "als je echt tegen dierenleed bent, dan wil je ook geen melk drinken, eieren en gelatinehoudende producten eten, etc.".
• Niet zonder vlees willen: veel mensen geven aan dat vlees een onmisbaar onderdeel van hun dagelijkse voedingspakket is. Dit argument is dikwijls gebaseerd op de smaaksensatie die vlees teweeg brengt. Lekker eten zonder vlees vinden zij onmogelijk.

Vegetarisch eten

Het is mogelijk om vegetarisch te eten door het vlees uit de gebruikelijke maaltijd weg te laten, maar een vegetariër past meestal het voedingspatroon nog verder aan. Er wordt doorgaans veel gebruikgemaakt van pasta, rijst of couscous, aangevuld met peulvruchten, noten en groentes. Ook kiezen velen geregeld voor een vleesvervanger. Die term is wat verwarrend, omdat de meeste vegetariërs een voedingspatroon kiezen waarbij gevarieerd eten centraal staat. Het woord vleesvervanger suggereert dat een onderdeel uit het gangbare menu vervangen zou moeten worden. Beter is het te spreken over de essentiële aminozuren die dagelijks nodig zijn voor de aanmaak van nieuwe lichaamseiwitten. Bij de voeding over een hele dag zal een vegetariër voldoende van alle essentiële aminozuren moeten eten in ongeveer de juiste verhoudingen. Heel weinig plantaardige producten (zoals bijvoorbeeld quinoa) bevatten alle benodigde essentiële aminozuren in de juiste verhoudingen. Maar granen en peulvruchten samen bijvoorbeeld, leveren voldoende zogenaamde complementaire (elkaar aanvullende) eiwitten, die de behoefte aan de juiste essentiële aminozuren in de juiste verhoudingen even goed kunnen dekken als bij het gebruik van vlees of vis. De laatste onderzoeken en inzichten laten overigens zien dat die peulvruchten en granen niet per se in één en dezelfde maaltijd hoeven voor te komen.

Zo bevatten granen de aminozuren methionine en cysteïne, die in peulvruchten minder aanwezig zijn. Die peulvruchten bevatten echter het aminozuur lysine in grote hoeveelheden, dat weer minder in granen is terug te vinden. Vaak worden in een vegetarisch gerecht noten, vegetarisch gestremde kaas, linzen en producten als tofoe of tempeh, (gemaakt van de sojaboon) gebruikt als speciale bronnen van eiwit. In de hedendaagse supermarkt zijn vaak vleesvervangende producten verkrijgbaar, meestal gemaakt van soja, gluten, schimmelculturen of zuivel. Sommige zijn gevormd naar een type vlees, zoals vegetarisch gehakt of een vegetarische hamburger. Andere staan meer op zichzelf, zoals een kaasburger of gekruide stukjes tofoe.

Daarnaast moet de vegetariër er op letten dat hij over de dag bepaalde voedingsstoffen binnen krijgt, zodat hij een volwaardige maaltijd nuttigt en geen tekorten oploopt, met name de wezenlijke vetzuren, vitamine B12 en ijzer zijn belangrijk. Overigens geldt dit ook voor vleeseters; vlees is nooit een vervanger van een goede en gevarieerde voeding.

Vitamine B12 is een vitamine die alleen voorkomt in dierlijke producten zoals in vlees, zuivel en eieren. Een totaalvegetariër of veganist zal daarom B12 via supplementen tot zich moeten nemen. Ook ijzerrijke groenten en vruchten als vijgen en spinazie zijn belangrijk.

Verder kan er een tekort aan het aminozuur carnitine ontstaan. Carnitine wordt door het lichaam zelf aangemaakt, maar bij strikte vegetariërs kan er toch een tekort optreden.

Vegetarisme en gezondheid

De invloed van een voedingspatroon zonder dierlijke producten op de gezondheid is niet eenvoudig te onderzoeken. In de Westerse wereld wijken vegetariërs niet alleen qua voeding af van de doorsnee bevolking, maar ook qua opleiding, sociaal-economische positie en verdere levensstijl. Vegetariërs weren regelmatig ook tabak, alcohol, koffie, drugs en suikerrijke producten. Dit heeft ongetwijfeld invloed op hun gezondheid. Een aantal studies wijst er op dat vegetariërs gezonder zijn , maar er zijn nog geen multivariate analyses gedaan om het effect van de voeding als zodanig te analyseren.

Vanaf 2007 is het in Nederland mogelijk voor vegetariërs om een vegapolis af te sluiten tegen ziektekosten. De maatschappij die deze polis in het leven heeft geroepen, geeft kortingen op producten als 'vleesvervangers' en vergoedt de kosten voor het lidmaatschap van een diervriendelijke organisatie.

Bekende vegetariërs

Zie Lijst van bekende vegetariërs en veganisten voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Zie ook

• Semi-vegetarisme
• Boeddhisme en vegetarisme
• Ethisch Vegetarisch Alternatief (Belgische belangenvereniging)

Externe links

Mediabestanden

• Vlaamse vegetarische organisatie EVA vzw (Ethisch Vegetarisch Alternatief)
• Nederlandse Vegetariërsbond

Bronnen, noten en/of referenties