Grachtengordel (Amsterdam)
| Zeventiende-eeuwse grachtengordel van Amsterdam binnen de Singelgracht | ||
|---|---|---|
| Werelderfgoed cultuur | ||
 | ||
| Criteria | I, II, IV | |
| Inschrijvingsverloop | ||
| UNESCO-volgnr. | 1349 | |
| Inschrijving | 2010 (34e sessie) | |
| UNESCO-werelderfgoedlijst | ||
| Wijk van Amsterdam | |
|---|---|
 | |
| Kerngegevens | |
| Gemeente | Amsterdam |
| Stadsdeel | Centrum |
| Coördinaten | 52°21'59"NB, 4°53'9"OL |
| Oppervlakte | 1,1 km² |
| Inwoners (2008) |
12.160 |
| Overig | |
| Postcode(s) | 1015, 1016, 1017, 1018 |
| Foto('s) | |
,_Herengracht_--_2015_--_7174.jpg) | |
| Herengracht gezien vanaf de Raadhuisstraat | |
De grachtengordel is het deel van de Amsterdamse binnenstad dat langs de vier voornaamste grachten ligt: de Singel, Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht. Vanaf de Brouwersgracht buigen deze grachten zich min of meer evenwijdig aan elkaar geleidelijk naar het zuidoosten, maken een viertal flauwe bochten en eindigen in de Amstel. In verlenging lopen de Nieuwe Herengracht, Nieuwe Keizersgracht en Nieuwe Prinsengracht vanaf de Amstel naar het noordoosten tot aan de Muidergracht, waarna de Plantage begint.[1]
De grachtengordel is een systeem van straten, kades, bruggen en woonhuizen op tamelijk identieke kavels van gelijke lengte en breedte met gesloten binnentuinen, de zogenoemde keurblokken. Veel grachtenpanden getuigen van de welvaart in de Gouden Eeuw, maar in de meeste gevallen van de 18e eeuw. Omdat de panden in de loop der eeuwen diverse malen zijn verbouwd, komen naast elkaar veel verschillende architectuurstijlen en gevels voor. Ondanks doorbraken en nieuwbouw in de 20e eeuw is de grachtengordel een van de belangrijkste toeristische attracties van Amsterdam
De grachtengordel staat sinds 1 augustus 2010 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.[2] In 2013 vierde Amsterdam het 400-jarig jubileum van het besluit op 5 maart 1613 om de grachtengordel aan te leggen.[3]
Geschiedenis
[bewerken | brontekst bewerken]
Zie Uitleg van Amsterdam in de 17e eeuw voor het hoofdartikel over dit onderwerp.Tot het einde van de 16e eeuw bestond de stad Amsterdam uit het gebied binnen de Singel[4] en de huidige Kloveniersburgwal.[5] Na de Alteratie en de daarmee samenhangende bestuurswisseling, breidde de stad zich explosief uit. Dit leidde tot de uitleg van Amsterdam in vier fasen tussen 1585 en 1665. In 1613, tijdens het Twaalfjarig Bestand, begon men vanaf de Brouwersgracht met het uitgraven van de Herengracht, Keizersgracht en Prinsengracht en met de verkoop van de opgehoogde kavels. Ter hoogte van de Leidsegracht is de nieuwe verdedigingslijn met een knik weer op de oude, bestaande omwalling aangesloten.
Na de Vrede van Münster ontstond opnieuw ruimte voor investeringen en werden nieuwe plannen ontwikkeld de stad uit te leggen en de omwalling aan de nieuwe inzichten te onderwerpen. Vanaf circa 1660 werden de grachten doorgetrokken naar de Amstel en is het aanzien van de Herengracht verhoogd met de aanleg van Gouden Bocht. Rond 1680 is onder de namen Nieuwe Herengracht, Nieuwe Keizersgracht en Nieuwe Prinsengracht tot aan de Oostelijke Eilanden uitgelegd. Zo kreeg de stad de typerende halvemaansvorm die ze twee eeuwen, tot aan de uitbreidingen van de tweede helft van de 19e eeuw, behield.
Werelderfgoed
[bewerken | brontekst bewerken]In juli 2006 maakte de gemeente Amsterdam bekend de grachtengordel te willen laten voordragen voor de Werelderfgoedlijst van UNESCO.[6] Door zaken als nieuwe administratieve eisen kon de daadwerkelijke voordracht echter pas in december 2008 door het kabinet worden gedaan. Uiteindelijk werd de grachtengordel op 1 augustus 2010, bij de 34e sessie van de Commissie voor het Werelderfgoed, toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst.[7]
De Amsterdamse grachtengordel is benoemd tot Werelderfgoed volgens de criteria I ("het is een meesterwerk van een menselijk genie"), II ("het stelt een belangrijke interactie van menselijke waarden tentoon") en IV ("het is een voortreffelijk voorbeeld van een type gebouw, architectonische of technologische samenstelling of landschap, dat significante stappen in de menselijke geschiedenis voorstelt").
Gebouwen
[bewerken | brontekst bewerken]Aan de grachtengordel bevinden zich vele monumenten en monumentale grachtenpanden, waaronder:
Prinsengracht
[bewerken | brontekst bewerken]- 59: De Hond, uit 1659
- 170-172: Huis Bartolotti / "Het Bonte Huis", uit ± 1617
- 263: Het Anne Frank Huis uit 1635 met het achterhuis uit 1740
- 274: D' Witte Leli, uit 1739
- 299: 't Casteel van Beveren uit ± 1720
- 300: 'De Roode Vos' met een klokgevel
- 361: Sonnenberg, uit ± 1655
- 364-370: Cromhouthuizen, uit 1660 en 1662
- 386: Het Grachtenmuseum
- 436: Het Paleis van Justitie uit 1829
- 446: Huis van de Graeff in de (Gouden Bocht), voormalig stadspaleis van Andries de Graeff
- 475: Huis De Neufville (Huis aan de Bocht), uit 1731 en 1733
- 479: Het KattenKabinet
- 502: Huis met de Kolommen, uit 1672; ambtswoning van de burgemeester.
- 512: Huis van de familie Van Lennep van 1778 tot 1860
- 518: Het Geelvinck-Hinlopen Huis
- 556: Een typisch voorbeeld van een 19e-eeuwse zogenaamde ojiefse tuitgevel
- 573: voormalig woonhuis van Cornelis de Graeff
- 606: Het Huis Willet-Holthuysen
- 769: Het Prinsengrachtziekenhuis
- 849: Het best bewaarde exemplaar van vijf identieke halsgevels uit 1701
- 899: Het 17e-eeuwse Deutzenhofje
Keizersgracht
[bewerken | brontekst bewerken]- 102: De Rode Hoed, uit 1630.
- 123: Het Huis met de Hoofden, uit 1622.
- 177: Het Coymanshuis, van bouwmeester Jacob van Campen, uit 1625.
- 220: Onze-Lieve-Vrouwekerk, uit 1854.
- 324: Felix Meritis, uit 1787.
- 384: The Dylan Hotel, voormalig Rooms Catholieke Armenkantoor en daarvoor De Eerste Schouwburg aan de Keizersgracht (1637-1664).
- 401: Huis Marseille, uit 1665, het eerste fotografiemuseum van Nederland.
- 529: Residentie eerste Amerikaanse ambassadeur, John Adams.
- 566: De Keizersgrachtkerk, uit 1888.
- 609: Foam Fotografiemuseum Amsterdam.
- 672-674: De Van Raey-Huizen, thans Museum Van Loon, uit 1671.
- 676: De Nieuwe Waalse Kerk, Keizersgracht 676, uit 1856.
- 745: ING Bank
Negatieve connotatie
[bewerken | brontekst bewerken]Het begrip "grachtengordel" wordt ook wel overdrachtelijk gebruikt als synoniem voor de veronderstelde elitaire houding van de bewoners van het centrum van Amsterdam. Dit komt voort uit het groot aantal bewoners uit de intellectuele bovenlaag en de opinievormers in de Nederlandse media die wonen in dit gebied. Het woord 'de grachtengordel' heeft daarom voor veel mensen een negatieve bijklank gekregen, als brandmerk voor een vermeende zelfingenomen houding die zou voorbijgaan aan wat er in de Nederlandse samenleving leeft.
Varia
[bewerken | brontekst bewerken]- De grachtengordel is venster nummer 12 van de Canon van Amsterdam.
Literatuur
[bewerken | brontekst bewerken]- Koen Kleijn (red.), De grachten van Amsterdam: 400 jaar bouwen, wonen, werken en leven, Uitgever Thoth, 2013, ISBN 978-90-6868-635-7
Zie ook
[bewerken | brontekst bewerken]- Amsterdamse grachten
- Grachtenmuseum Amsterdam, museum gewijd aan de grachtengordel
- Nederlandse monumenten op de Werelderfgoedlijst
- Lijst van rijksmonumenten in de Grachtengordel
Externe links
[bewerken | brontekst bewerken]- Zeventiende-eeuwse grachtengordel van Amsterdam binnen de Singelgracht, UNESCO
- Grachtengordel Werelderfgoed, gemeente Amsterdam
- ↑ www.amsterdam.nl/werelderfgoed
- ↑ College besluit tot voordracht 17de-eeuwse grachtengordel Amsterdam op Werelderfgoedlijst, bma.amsterdam.nl, 18 mei 2009
- ↑ Stadsarchief Amsterdam
- ↑ Het westelijke deel van het Singel werd destijds vaak Koningsgracht genoemd. Deze naamgeving is nooit volledig doorgedrongen.
- ↑ De Kloveniersburgwal stond aanvankelijk als (Oude) Singel bekend.
- ↑ Amsterdam wil grachtengordel voordragen voor de UNESCO-Werelderfgoedlijst, Bureau Monumenten & Archeologie Amsterdam, laatste wijziging 16 juli 2008 op amsterdam.nl
- ↑ (en) World Heritage Committee inscribes five new cultural sites on World Heritage List and approves two extensions to existing properties. Gearchiveerd op 18 april 2023.
· 
· 
· · 
· · 