Harlingen (stad)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

Ga naar: navigatie, zoeken
Harlingen
Plaats in Nederland
Wapen van Harlingen
Harlingen
Harlingen
Harlingen
Situering
Provincie Friesland
Gemeente Harlingen
Coördinaten 53°10'N  5°25'E
Algemeen
Inwoners 15.000
Overig
Belangrijke verkeersaders A31 N393
Portaalicoon   Nederland
Stadhuis van Harlingen

Harlingen (Fries: Harns (Sound uitspraak (info·uitleg))) is een stad in de Nederlandse provincie Friesland en de hoofdplaats van de gelijknamige gemeente. Het is de belangrijkste havenstad van de provincie. In de haven van Harlingen liggen, naast de Harlinger schepen, ook die van de grote Urker vloot. Harlingen behoort tot de Friese elf steden en telt ongeveer 15 000 inwoners. Hiermee is het de vijfde plaats van Friesland.

Inhoud

[bewerken] Geschiedenis

[bewerken] Ontstaan en stadsrechten

In het jaar 777 stichtte Gustavus Forteman de eerste Christenkerk in Friesland, te Almenum.

Omstreeks 1157 stichtte Eilwardus Ludinga het klooster Ludingakerke in het dorp Almenum. De monniken groeven grachten om de handelsvaart beter mogelijk te maken. Ludingakerk werd hierdoor een van de rijkste kloosters in Friesland. De buurt ten westen van Almenum, Harlingen, werd daardoor zó belangrijk dat deze in 1234 stadsrechten kreeg. Daarmee is Harlingen als stad ouder dan bijvoorbeeld Leeuwarden, Dokkum, Franeker of Amsterdam. Noordwestelijk van Harlingen lag in die tijd nog de stad Griend met poorten, grachten en zelfs een hogeschool. In 1287 werd Griend als gevolg van de desastreuze Sint-Luciavloed grotendeels verzwolgen door de zee. Thans is Griend nog slechts een zandplaat in de Waddenzee. De naam Harlingen is vermoedelijk afkomstig van de state Harlinga. In 1311 kwam "Harlingen" voor in Engelse havenregisters. In 1579 ondertekenden afgezanten van de stad de Unie van Utrecht en op 22 december 1634 ontving Harlingen zijn octrooi van de Staten van Friesland voor Groenlandsch- en Straat Daevids-visscherij (walvisvaart).

Twee eeuwen lang bestaat Harlingen, gelegen op een bogtigen uithoek der kust, in de schaduw van de universiteitsstad Franeker. Maar door de verbinding met de zee nam de welvaart gestaag toe. Vroeger lag de stad westelijker dan vandaag, maar de zee sloeg regelmatig land weg. In 1543 en 1565 breidde men uit in noordelijke richting, zodat de Noorderhaven de Binnenhaven wordt, die hij nu nog is. Op de middag van 17 mei 1568 werden tot verbazing van de Harlingers 1800 Waalse soldaten aan land gezet, die later in de slag bij Heiligerlee verslagen worden. De gehate Spaanse kolonel Caspar de Robles - door Alva daar als stadhouder aangesteld - gelastte in 1574 verhoging van de dijken. In 1579 volgde een uitbreiding naar het oosten, mede door de toevloed van Vlaamse doopsgezinden die de katholieke repressie in de Zuidelijke Nederlanden ontvluchten. Door deze uitbreiding die in drie maanden werd voltooid, lag de kerk van Almenum nu binnen de stadsvesten. De handelsvaart naar de landen om Noord- en Oostzee nam toe en in 1598 werd de stad weer uitgebreid, nu in zuidelijke richting.

de Zuiderhaven met de Friese Admiraliteit (1790)

In 1644 kwam de Friese Admiraliteit van Dokkum naar Harlingen. De Zuiderhaven kreeg het karakter van marinehaven. De vermaarde Tjerk Hiddes de Vries wordt er later luitenant-admiraal. De krijgsvaart bleef echter van minder belang dan de handelsvaart. Talrijke schippers onderhielden beurtvaarten naar de Waddeneilanden, naar alle hoeken van de provincie en naar de Zuiderzeehavens, waarvan Amsterdam de belangrijkste was. De stad kende veel nijverheid. Er waren scheepswerven, bierbrouwerijen, zeep- en zoutziederijen, steen- en pottenbakkerijen, kalkovens, graan- en zaagmolens. Maar zoals dat al eerder het geval was met de Hanzesteden aan de toenmalige Zuiderzee, werd Harlingen in de volgende eeuwen voorbijgestreefd door Amsterdam en Rotterdam. Toch bleef Harlingen als kustvaart- en vissershaven met veel voorzieningen en het nieuw gegraven Van Harinxmakanaal van groot economisch belang voor Friesland.

[bewerken] Oranjebezoeken

Verschillende keren is Harlingen bezocht door de stadhouderlijke en later de koninklijke familie. Het eerste bezoek was van Willem van Oranje.

Koninklijke bezoeken aan Harlingen
Jaar Persoon opmerkingen
1581 Willem van Oranje Hij schenkt de stad 3000 Caroliguldens voor verbetering van de havenwerken
1734 Prins Willem IV eerste bezoek
1745 Prins Willem IV tweede bezoek
1773 Prins Willem V eerste bezoek
1791 Prins Willem V tweede bezoek
1837 Koning Willem I
1873 Koning Willem III
1877 Prins Hendrik van Oranje-Nassau Prins Hendrik opent als plaatsvervanger van Koning Willem III de Nieuwe Willemshaven
1905 Koningin Wilhelmina
Koningin-moeder Emma
en Prins Hendrik van Mecklenburg-Schwerin
1982 Koningin Beatrix Koninginnedag

[bewerken] Inwoners

Veel Harlingers hebben weinig met Friesland, wat zich vertaalt in het feit dat slechts weinig Harlingers de Friese taal spreken en het weinig wordt onderwezen op Harlinger scholen. Als verklaring wordt gegeven dat Harlingen lange tijd afhankelijk was van de handel, en zich daarom meer op Holland oriënteerde. Vroeger hadden veel Harlingers ook het gevoel dat de provincie weinig voor hen deed, Franeker kreeg een universiteit en Leeuwarden genoot als hoofdstad veel priviléges. Het feit dat gemeentelijke herindelingen in Friesland weinig voor Harlingen als gemeente opleverde heeft ook enigszins kwaad bloed gezet. Niet te vergeten dat Harlingen ooit, vergeleken met de rest van Friesland, een grote handelsstad was. Enkele Friezen nemen het gebrek aan Fries nationalisme en taal onder de Harlingers kwalijk. De Fryske Nasjonale Partij heeft ook nog nooit meegedaan aan de gemeenteraadsverkiezingen in de stad.

De bijnaam van Harlingers is "Tobbedansers". Ze danken deze naam aan het maken van Harlinger bont. Deze kledingstof werd gemaakt van wol. Om de wol schoon te maken werd het in grote tobbes met water al trappelend en blootvoets gereinigd. Vandaar de naam "Tobbedansers".

[bewerken] Taal en dialect

Het Fries wordt op de Harlinger scholen onderwezen (zij het op beperkt niveau), maar weinig gesproken. Het is dan ook niet verbazend dat het met het Fries in Harlingen slecht is gesteld. Het Harlingers wordt meer gesproken, maar over het algemeen blijft de Nederlandse taal het meest gebruikt. In de gemeentelijke dorpjes Midlum en Wijnaldum en de buurtschap Foarryp wordt het Fries wel veel gesproken. De vaarten en kanalen rond Harlingen hebben ook Nederlandse namen en geen Friese. Harlingen is daarmee de enige gemeente in het Friese taalgebied die niet verfriest. Binnen de Vereniging Oud Harlingen resorteert de taalgroep "Se Suuden en Se Wuuden" met als doel het vastleggen van de Harlinger taal in woord en geschrift.

Onlangs heeft de Harlinger Regionale Scholengemeenschap Simon Vestdijk een ontheffing aangevraagd voor het verplicht stellen van het Fries op de middelbare scholen in het Friese taalgebied. Het heeft aan de leerlingen en ouders een enquête voorgelegd waarin gevraagd werd naar de taalsituatie thuis en of men bezwaar had tegen het verplicht onderwijzen van de Friese taal.

[bewerken] Wapen en vlag

De oudste weergave van het stadswapen van Harlingen is gevonden op een stadszegel uit 1426. Het wapen was een eigendomsteken en symbool dat documenten van de stad een officieel karakter verleende. De houder van een wapen was een rechtspersoon. Overeenkomsten werden 'bezegeld' door een afdruk van het wapen in rode was op documenten of als sluitzegel op perkamenten rollen en enveloppen. Dienaren en beambten van de stad droegen het wapen op ambtskleding, helm of pet. Ook vandaag nog dragen de bodes in het stadhuis en het havenpersoneel het wapen op hun uniform. Ook op eigendommen van de stad, zoals voertuigen en bruggen, wordt het wapen afgebeeld.

De gouden leliën symboliseren Mariaverering en omdat men haar hoger achtte dan Sint Michael, de beschermheilige van de stad, staan haar gouden leliën op een prominentere plaats in het wapen dan de rode kruisen van Sint Michael. Dikwijls wordt Sint Michael als drakendoder - bestrijder van onheil - naast het wapen afgebeeld.

Het recht om het wapen te gebruiken werd in 1818 hernieuwd en bevestigd door De Hooge Raad van Adel:

Gebruik makende van de magt aan denzelven verleend, bij besluit van den 20sten Februarij 1816, bevestigt bij dezen de Stad Harlingen, in gevolge het door haar gedaan verzoek, in het bezit van het navolgende Wapen: Zijnde gevierendeeld. Het eerste en vierde deel van keel, beladen met drie gouden leliën geplaatst twee en een. Het tweede en derde deel van zilver beladen met vier kruisen van keel. Het schild gedekt met een kroon.

Keel is in de wapenkunde de term voor rood. In tegenstelling tot de betekenis van lelie en kruis, beide symbolen die vroomheid verbeelden, is de betekenis van kleuren niet precies vastgelegd. Meestal werden contrasterende kleuren gekozen om een wapen of vlag herkenbaarder te maken. Weliswaar bestaan er populaire verklaringen voor de betekenis van kleuren - zo zou rood de kleur van de hartstocht zijn - toch is daarmee niet gezegd dat het rood in het Harlinger wapen ook die betekenis heeft. De uitvoering van het wapen is door de Hoge Raad van Adel vastgesteld. De kroon bevat drie bladeren en tweemaal drie parels. Sint Michael moet worden afgebeeld als: 'Een gevleugeld Vrouwenbeeld...'

De Harlinger vlag is, net als het stadswapen, eeuwenoud. Er is geen exact jaar aan te wijzen waarin de stad de vlag toegewezen kreeg of deze zelf 'ontwierp'. Naar alle waarschijnlijkheid heeft de vlag geleidelijk zijn huidige vorm gekregen.

In 1695 staat in de Nieuw Hollandsche Scheepsbouw van Carel Allard, een afbeelding van de vlag van Harlingen. In 1708 beschrijft de Dokkumer Gerrit Hesman een vlag bestaande uit drie banen die heel anders van kleur zijn: rood, wit en geel zonder blauwe zoom of wapen. In 1719 beschrijft een zekere David Mortier uit Amsterdam de Harlinger vlag: De gele middelbaan met in het midden het wapen, beslaat 6/8ste van de breedte en de blauwe banen onder en boven elk 1/8ste.

[bewerken] Bestuur

De dorpjes Wijnaldum en Midlum liggen binnen de gemeente Harlingen.

kijk voor de burgemeesters bij Lijst van burgemeesters van Harlingen

[bewerken] Wonen

Harlingen kent de volgende wijken:

  • Oosterpark
  • Schepenwijk
  • De Schil (hofjes om Schepenwijk)
  • Harlinger Havenkwartier
  • Binnenstad
  • Groot Ropens
  • Trebolbuurt
  • Bynia State
  • Het Rooie dorp
  • Almenum
  • De Spiker
  • Plan Ludinga
  • Plan Zuid


[bewerken] Economie en werk

Rondom de stad wordt enige akkerbouw bedreven; dit in tegenstelling tot de in Friesland gebruikelijke veehouderij (zwartbonte Friese stamboekrunderen).

[bewerken] Infrastructuur

Ongeveer 8 kilometer ten zuiden van Harlingen begint de Afsluitdijk die sinds 1932 een directe route over land vormt tussen Friesland en Noord-Holland.

Qua scheepvaartverkeer worden diverse vrachtroutes vanuit de haven onderhouden, zoals naar Scandinavië. De meeste coasters die naar Harlingen komen, komen om zout te laden bij de zoutfabriek. De haven van Harlingen is inmiddels uitgebreid, met de "(nieuwe) Industriehaven". Er staan plannen voor nog een uitbreiding op de agenda. De huidige havens zijn:

de Zuiderhaven in 2004
de Zuiderhaven in 2004
Harlingen, zicht op de haven
Harlingen, zicht op de haven
Waddenpaviljoen
Waddenpaviljoen
  • Noorderhaven
  • Zuiderhaven
  • Plankenpad
  • Het Dok
  • Willemshaven
  • Vluchthaven
  • Industriehaven
  • Vissershaven
  • Haven Oostpoort

[bewerken] Veerdiensten

Veerdiensten vanuit Harlingen naar Vlieland en Terschelling worden uitgevoerd door Rederij Doeksen.

  • Harlingen-Terschelling, 1 uur en 45 minuten; sneldienst 50 minuten*
  • Harlingen-Vlieland, 1 uur en 30 minuten; sneldienst 50 minuten*
*als de sneldienst niet rechtstreeks gaat duurt de overtocht 30 minuten langer.

[bewerken] Openbaar vervoer

Harlingen is met het openbaar vervoer te bereiken. Zowel met de trein als bus. Het busvervoer geschiedt door vervoerder Connexxion, de treinverbinding wordt geëxploiteerd door Arriva.

Van en naar Harlingen gaan de volgende buslijnen (bijgewerkt: 29 juni 2008):

Voor deze buslijnen heeft Connexxion een nieuw type bus aangeschaft. De bussen zijn kleiner, dus beter geschikt om door de vele dorpjes te rijden, ook milieu stond in het teken van deze investering. De nieuwe bus wordt de Frysker genoemd. Ook zal Connexxion de grote bussen (voornamelijk het type Ambassador van VDL Berkhof) op koolzaadolie laten rijden, hiermee komt Connexxion tegemoet aan de wensen van de provincie Friesland. Ook zal Connexxion de OV-chipkaart introduceren in het Friese openbaar vervoer.

Naast deze buslijnen is er ook een treinverbinding naar Franeker, Dronrijp, Deinum en Leeuwarden. Er zijn twee treinstations in Harlingen: Station Harlingen Haven en Station Harlingen.

In 2009/2010 zullen er geen treinen rijden tussen station Harlingen en Harlingen haven i.v.m. werkzaamheden aan de waterkering. Vanaf 9 maart 2009 zullen er geen treinen rijden tussen Harlingen en Harlingen haven en v.v.

De trein, welke rijdt op dit traject, is de Stadler GTW, door Arriva Spurt genoemd.

[bewerken] Sport en scouting

[bewerken] Wandelsport

Door Harlingen loopt de Europese wandelroute E9, ter plaatse ook North Sea Trail of Friese kustpad geheten. De E9 loopt langs de kust van Portugal naar de Baltische staten.

[bewerken] Amateurvoetbalverenigingen

  • VV Harlingen
  • ZMVV Zeerobben
  • RKVV Robur

[bewerken] Scouting

  • St. Michiel & Liobagroep
  • Caspar di Roblesgroep
  • Blauwe Vogelgroep 'De ontdekkers'

[bewerken] Kunst en cultuur

[bewerken] Voorzieningen

[bewerken] Verenigingen en stichtingen

[bewerken] Muziek

In Harlingen zijn onder meer de volgende artiesten actief in de muziek.

[bewerken] Bezienswaardigheden

Een deel van de verdedigingswerken is nog steeds te zien in het centrum van de stad. Ook de oorspronkelijke grachtengordels zijn nog grotendeels terug te vinden, net als de pakhuizen en de in Hollandse stijl gebouwde huizen. De pakhuizen worden niet meer gebruikt voor het doel waarvoor ze gebouwd zijn. In de stad bevinden zich nog vele steegjes die de verbinding vormen tussen de grachten. Op de smalle straatgedeeltes vond vroeger de handel plaats in de vele goederen die over water werden aangevoerd. In enkele steegjes is die straatfunctie nog herkenbaar.

de vuurtoren
Harlingen, monumentaal pand

[bewerken] Gevelstenen

Veel van de in Hollandse stijl gebouwde huizen met hun opvallende gevels hebben een gevelsteen die aan een huis een eigen merkteken geeft. Dit is een overblijfsel uit de tijd dat huisnummers nog niet werden gebruikt. Ze zijn vaak op een opvallende plaats aangebracht, soms als ornament. Veel gevelstenen in de stad zijn gerestaureerd en laten de geschiedenis van het huis zien, door bijvoorbeeld welk beroep in het huis is uitgeoefend.

Zie ook de link onderaan over Harlinger historie, met een data- en fotobank van alle gevelstenen.

[bewerken] Rijksmonumenten

[bewerken] Recreatie en vertier

Het toerisme neemt elk jaar nog steeds toe: niet alleen Nederlanders bezoeken de stad veel, maar ook vele Duitsers, enkele Belgen en een klein maar toenemend aantal Engelsen komen op de stad af. De Harlinger Visserijdagen vormen een bekend feest.

[bewerken] Natuur

In Harlingen zetelt de Waddenvereniging, een organisatie die opkomt voor de natuurlijke belangen van de Waddenzee.

[bewerken] Evenementen en festivals

[bewerken] Bijzondere overnachtingsplaatsen

[bewerken] Onderwijs

  • Regionale Scholengemeenschap Simon Vestdijk (Openbaar, heeft dependance in Franeker)
  • Maritieme Academie Harlingen (Openbaar)
  • Openbare Basisschool Het Noorderlicht (Samenvoeging van de openbare basisscholen Jan Lighthart en Prof. Kohnstamm)
  • Openbare Basisschool 't Wad
  • R.K. Basisschool Sint Michaël
  • Protestants-Christelijke Basisschool Prins Johan Friso
  • Protestants-Christelijke Basisschool Het Baken
  • Gereformeerde Basisschool Het Kompas

[bewerken] Religie

  • rooms-katholieke kerk Sint-Michaëlskerk; Adema-orgel (1895)
  • hervormde kerk, Grote kerk; Hinsz-orgel
  • vrijgemaakt gereformeerde kerk De Haven; Strumphler-orgel (1780), Reil-orgel (1953), Van Vulpen-orgel (2006)
  • gereformeerde kerk
  • christelijk gereformeerde kerk Ichthus
  • doopsgezinde gemeente
  • baptisten gemeente
  • evangelische gemeente
  • Leger des Heils

[bewerken] Media

[bewerken] Bekende Harlingers

Let op, onderstaande personen hoeven niet in Harlingen geboren te zijn, maar hadden tijdens een (deel van) hun leven een band met Harlingen.

[bewerken] Partnersteden

Harlingen heeft sinds de jaren 80 van de vorige eeuw als partnerstad connecties met Jever in Oost-Friesland (Duitsland).

[bewerken] Zie ook

[bewerken] Externe links


Plaatsen in de gemeente Harlingen

Steden, dorpen en gehuchten: Harlingen · Midlum · Wijnaldum
Buurtschappen: Almenum · De Blijnse · Koningsbuurt · Ungabuurt · Voorrijp
Friesland: Steden en dorpen      Nederland: Provincies · Gemeenten
Friese elf steden

Bolsward · Dokkum · Franeker · Harlingen · Hindeloopen · IJlst · Leeuwarden · Sloten · Sneek · Stavoren · Workum
 
Persoonlijke instellingen
Boek maken