Katholieke Kerk in België

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
De acht Belgische bisdommen

De Katholieke Kerk in België maakt deel uit van de wereldwijde Katholieke Kerk onder het leiderschap van de paus en de curie. De Kerk telt in België één kerkprovincie, die bestaat uit het aartsbisdom Mechelen-Brussel en zeven suffragane bisdommen, die alle op hun beurt verdeeld zijn in dekenaten en parochies. Daarnaast kent de Kerk in België ook nog een Belgisch militair ordinariaat en is het Opus Dei als personele prelatuur in België vertegenwoordigd. De Heilige Jozef is de beschermheilige van België.

De Belgische bisschoppen zijn verenigd in de Belgische Bisschoppenconferentie. André Léonard, de aartsbisschop van Mechelen-Brussel is de metropoliet van de kerkprovincie Mechelen-Brussel en de primaat van België. Aartsbisschop emeritus Godfried Danneels is de enige kardinaal uit België.

Hoewel 73,6% van de Belgen katholiek gedoopt is, gaat slechts ongeveer vijf procent van de bevolking elke zondag naar de mis.

Bisdommen[bewerken]

De Katholieke Kerk heeft in België, net zoals in de rest van de wereld gebruikelijk is, drie hoofdbestuurslagen: bisdommen, dekenaten en parochies. De Katholieke Kerk in België is georganiseerd in acht bisdommen (één aartsbisdom en zeven suffragane bisdommen) en één militair ordinariaat.

De helft van de Belgische bisdommen valt samen met een provincie: Brugge valt samen met West-Vlaanderen, Doornik met Henegouwen, Hasselt met Limburg en Luik met de gelijknamige provincie Luik. Namen beslaat, naast de gelijknamige provincie Namen, ook nog de provincie Luxemburg. Gent valt samen met Oost-Vlaanderen, maar bevat daarnaast ook de Antwerpse gemeente Zwijndrecht, die op de linkeroever van de Schelde is gelegen. Het bisdom Antwerpen moet, behalve Zwijndrecht aan Gent, vooral aan het aartsbisdom Mechelen-Brussel gemeenten laten. Acht Antwerpse gemeenten horen bij Mechelen-Brussel, waaronder de stad Mechelen. Het aartsbisdom Mechelen-Brussel bestaat, behalve uit deze acht gemeenten, ook nog uit de provincies Vlaams-Brabant en Waals-Brabant en het grondgebied van het arrondissement Brussel-Hoofdstad.

Bisdom Bisschop Hulpbisschop(pen) Zie ook Kathedraal Oprichting Grondgebied
Aartsbisdom Mechelen-Brussel André-Jozef Léonard Leon Lemmens, Jean Kockerols, Jean-Luc Hudsyn Lijst van aartsbisschoppen van Mechelen Sint-Romboutskathedraal (Mechelen)
Kathedraal van Sint-Michiel en Sint-Goedele (Brussel)
1559 Vlaams-Brabant, Waals-Brabant, het arrondissement Brussel-Hoofdstad en de gemeenten Bonheiden, Bornem, Duffel, Mechelen, Puurs, Sint-Amands, Sint-Katelijne-Waver en Willebroek
Bisdom Antwerpen Johan Bonny - Lijst van bisschoppen van Antwerpen Onze-Lieve-Vrouwekathedraal 1559-1801 en sinds 1961 de provincie Antwerpen, behalve de gemeenten Bonheiden, Bornem, Duffel, Mechelen, Puurs, Sint-Amands, Sint-Katelijne-Waver, Willebroek en Zwijndrecht
Bisdom Brugge Jozef De Kesel - Lijst van bisschoppen van Brugge Sint-Salvatorskathedraal 1559-1801 en sinds 1834 West-Vlaanderen
Bisdom Doornik Guy Harpigny - Lijst van bisschoppen van Doornik Onze-Lieve-Vrouwekathedraal 6e eeuw Henegouwen
Bisdom Gent Luc Van Looy - Lijst van bisschoppen van Gent Sint-Baafskathedraal 1559 Oost-Vlaanderen en de gemeente Zwijndrecht
Bisdom Hasselt Patrick Hoogmartens - Lijst van bisschoppen van Hasselt Sint-Quintinuskathedraal 1967 Limburg
Bisdom Luik Jean-Pierre Delville - Lijst van bisschoppen van Luik Sint-Pauluskathedraal 4e eeuw Luik
Bisdom Namen Rémy Vancottem Pierre Warin Lijst van bisschoppen van Namen Sint-Aubankathedraal 1559 Namen en Luxemburg
Militair ordinariaat André-Jozef Léonard (Sint-Jacob-op-Koudenberg) 1957

Voormalige bisdommen en titulaire bisdommen[bewerken]

Het eerste bisdom op het huidige Belgisch grondgebied was het bisdom Tongeren, dat in het jaar 280 werd gesticht. Reeds in 384 werd het door de heilige Servaas naar Maastricht overgebracht. In 706 werd de bisschopszetel verplaatst naar Luik.

Het bisdom Doornik is gesticht in de vierde eeuw. Daarmee is het, samen met het bisdom Luik, het oudste van de Belgische bisdommen. Gedurende de gehele middeleeuwen zou het Belgische grondgebied onder deze bisdommen vallen en onder die van het aartsbisdom Kamerijk en het in de zestiende eeuw opgeheven bisdom Terwaan.

De pauselijke bul Super Universas uit 1559 betekende een grote hertekening in het bisschoppenlandschap van de Nederlanden. Voortaan telden de Nederlanden drie aartsbisdommen: het aartsbisdom Mechelen en de reeds bestaande aartsbisdommen Utrecht en Kamerijk. Atrecht, Doornik, Namen en Sint-Omaars werden suffragane bisdommen onder Kamerijk; Antwerpen, Brugge, Gent, Ieper, Roermond en 's-Hertogenbosch vielen onder Mechelen, en Deventer, Groningen, Haarlem, Leeuwarden en Middelburg vielen onder Utrecht. Het toenmalige prinsbisdom Luik behoorde niet tot de Nederlanden en viel dus onder geen van deze drie aartsbisdommen; het verloor wel een aanzienlijk deel van zijn grondgebied.

Sinds 1559 viel het Belgische grondgebied dus onder acht bisdommen: het aartsbisdom Mechelen met de suffragane bisdommen Antwerpen, Brugge, Gent en Ieper; de bisdommen Doornik en Namen, die onder Kamerijk vielen; en tot slot het prinsbisdom Luik. Door het concordaat van 15 juli 1801 werden Brugge, Ieper en Antwerpen opgeheven. In 1834 werd het bisdom Brugge heropgericht; in 1962 gebeurde hetzelfde met Antwerpen. Tot slot werd in 1967 het bisdom Hasselt opgericht; het grondgebied van Belgisch Limburg viel tot dan toe onder het grondgebied van het bisdom Luik.

De volgende steden op het grondgebied van het huidige België hadden resp. hebben een bisschopszetel:

  • 280 - 384: Tongeren
  • 384 - 6e eeuw: geen
  • 6e eeuw tot 706: Doornik
  • 706 - 1559: Doornik, Luik
  • 1599 - 1802: Antwerpen, Brugge, Doornik, Gent, Ieper, Luik, Mechelen, Namen
  • 1802 - 1834: Doornik, Gent, Luik, Mechelen, Namen
  • 1834 - 1920: Brugge, Doornik, Gent, Luik, Mechelen, Namen
  • 1920 - 1925: Brugge, Doornik, Gent, Luik, Mechelen, Namen + Eupen-Malmedy
  • 1925 - 1961: Brugge, Doornik, Gent, Luik, Mechelen, Namen
  • 1961 - 1967: Antwerpen, Brugge, Doornik, Gent, Luik, Mechelen-Brussel, Namen
  • 1967-heden: Antwerpen, Brugge, Doornik, Gent, Luik, Mechelen-Brussel, Namen + Hasselt
Bisdom Periode Gebeurtenis
Bisdom Tongeren 280-384 Bisschopszetel door Sint-Servaas verhuisd naar Maastricht - in 706 verhuisd naar Luik
Bisdom Ieper 1559-1801 Opgegaan in het bisdom Gent, nadien bisdom Brugge
Bisdom Eupen-Malmedy 1920-1925 Opgegaan in het bisdom Luik
Titulair bisdom Tongeren 1969-heden
Titulair bisdom Ieper 1969-heden

Geschiedenis[bewerken]

Oudheid en middeleeuwen[bewerken]

Belgische bisdommen vóór Super Universas (1559)

Het christendom verbreidde zich reeds vroeg in het gebied van het huidige België. In de 4e eeuw was de H. Servatius werkzaam te Tongeren. Bloeiende kloosters zoals de Sint-Pietersabdij en de Sint-Baafsabdij in Gent, de abijen van Lobbes, St-Hubert, Stavelot en vele andere rezen op en droegen bij tot de economische en culturele ontwikkeling van het land.

Zestiende eeuw[bewerken]

In 1559 werd de pauselijke bul Super universas afgekondigd: voortaan waren er op het grondgebied van het huidige België niet twee, maar acht bisschopszetels. Behalve Doornik en Luik kwamen er nu ook bisschoppen in Antwerpen, Brugge, Gent, Ieper, Mechelen en Namen, met Mechelen als aartsbisdom. Doornik en Namen waren echter nog geen suffraganen van Mechelen, maar van het aartsbisdom Kamerijk; anderzijds vielen ’s-Hertogenbosch en Roermond nog niet onder Utrecht, maar wel onder Mechelen. Luik behoorde destijds nog niet tot de Nederlanden, en was dus geen suffragaan van Kamerijk, Mechelen of Utrecht.

De hervorminsbeweging in de 16e eeuw die aanvankelijk een groot succes kende in de Zuidelijke Nederlanden en gepaard ging met politiek verzet tegen de absolutistische tendens van het Habsburgse huis, werd vooral door Filips II gestuit. Onder de aartshertogen Albrecht en Isabella verdween de invloed van het protestantisme vrijwel volledig en werd het katholicisme vernieuwd door de besluiten van het Concilie van Trente (1545-1563), de Contrareformatie en het werk van de jezuïeten.

Hedendaagse tijden[bewerken]

Tijdens de Franse Revolutie werd de Kerk vervolgd en het religieus verzet was dan ook zeer sterk. Het concordaat van 15 juli 1801 bracht een verzoening teweeg tussen Rome en Frankrijk en op Pinksteren 1802 (6 juni) kon de eredienst over het hele gebied terug gevierd worden[1].

Na de slag bij Waterloo begon weer een moeilijkere tijd voor de Kerk op het grondgebied van het huidige België: het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden werd immers gedomineerd door de protestanten. Na de onafhankelijk van België werd in 1831 de nieuwe Grondwet van kracht; deze waarborgde in de artikelen 14 tot 16 (de huidige artikelen 19 tot 21) de vrijheid van eredienst. Ernstige spanningen tussen Kerk en Staat deden zich voor tijdens de schoolstrijd van 1878-1884 en die van 1954-1958.

Katholiek onderwijs[bewerken]

Het VSKO is de koepel-organisatie van de inrichtende macht dat door de Belgische bisschoppen belast is met de coördinatie en de vertegenwoordiging van het katholiek onderwijs in Vlaanderen. Sinds de Schoolpact-wet van 29 mei 1959 worden de katholieke scholen ook grotendeels door de staat gesubsidieerd.

Het katholiek onderwijs vertegenwoordigt in Vlaanderen anno 2009 904 schoolbesturen, 2247 scholen/centra, 94 internaten en verstrekt onderwijs aan 728 313 leerlingen (exclusief hogescholen en centra voor volwassenenonderwijs) en 7857 internen.

Bekende Mariabedevaartsoorden[bewerken]

Belangrijke missionarissen[bewerken]

België heeft veel belangrijke missionarissen voortgebracht, zoals Peter van Gent (†1572) in Mexico, Pater Damiaan (†1889) bij de melaatsen in Molokai, Pieter-Jan De Smet (†1873) bij de Indianen van Noord-Amerika, Joos De Rijcke (†1578) in Ecuador, Ferdinand Verbiest (†1688) in China en nu nog Jeanne De Vos (°1935) in India. Priester Adolf Daens (†1907) en kardinaal Jozef Cardijn (†1967) waren katholieke geestelijken die zich voor de arbeidersemancipatie hebben ingezet.

Kerncijfers[bewerken]

Het katholicisme is de grootste religie in België. Volgens het Annuario Pontificio telt België 3923 parochies, 14 767 religieuzen, 6586 priesters en 573 permanente diakens[2].

Aantal katholieken[bewerken]

Dit is het percentage van de bevolking dat katholiek is in de verschillende bisdommen.[2]

Katholieken per bisdom
Bisdom Aantal katholieken
Hasselt 86,7%
Antwerpen 82,4%
Brugge 81,8%
Namen 78,6%
Gent 71,5%
Doornik 70,0%
Luik 68,4%
Mechelen-Brussel 64,0%
Totaal
België 73,6%

Aantal parochies[bewerken]

Dit is het aantal parochies in de verschillende bisdommen.[2]

Parochies per bisdom
Bisdom Aantal parochies
Namen 742
Mechelen-Brussel 678
Doornik 576
Luik 525
Gent 427
Brugge 362
Hasselt 312
Antwerpen 301
Totaal
België 3923

Parochies vallen vaak min of meer samen met de deelgemeenten: België telt echter ongeveer 2700 deelgemeenten, terwijl er toch bijna 4000 parochies zijn; dit komt doordat grotere deelgemeenten (zeker in de grote steden) vaak verscheidene parochies tellen.

Niets belet de bisdommen overigens om de grenzen van de parochies naar goeddunken te tekenen. Zo zijn er talloze parochies die ook grondgebied beslaan van een andere gemeente dan deze waar de parochiekerk gelegen is. Een gelovige die niet weet tot welke parochie hij behoort zoekt dit dan ook op in het straatnamenregister van zijn bisdom. Dit register kan vaak op internet geraadpleegd worden.

Het grondgebied van elke parochie behoort steeds integraal tot het grondgebied van één bisdom.

Aantal priesters[bewerken]

Dit is het aantal priesters in de verschillende bisdommen.[2]

Parochies per bisdom
Bisdom Aantal parochies
Mechelen-Brussel 2034
Namen 804
Brugge 786
Gent 753
Antwerpen 626
Hasselt 578
Luik 524
Doornik 460
Totaal
België 6586

Overige[bewerken]

kerkbezoek en dopen in België
jaar zondagsmisbezoek [3](%) doop (%)
1950 ca. 50%[4]
1967 42,9% 93,6%
1973 32,3% 89,3%
1980 26,7% 82,4%
1985 22,0% -
1990 17,9% 75,0%
1995 13,1% -

Het is evenwel niet eenvoudig te zeggen, welk percentage van de bevolking precies katholiek is. De meest gebruikelijke methode is het percentage katholiek gedoopte Belgen. Zulke cijfers behoeven het nodige voorbehoud: ze houden immers meestal geen rekening met in het buitenland gedoopte katholieken; katholieken die wel gedoopt zijn, maar wier doopsel niet vermeld staat in een doopregister (zoals bijvoorbeeld bij een doopsel door een leek op een ogenblik van levensgevaar); protestanten en orthodoxen die zich in de praktijk bekeerd hebben tot de katholieke Kerk, enzovoort. Anderzijds worden in sommige statistieken katholiek gedoopten die zichzelf niet meer katholiek achten (hoewel ze volgens de katholieke leer nog altijd katholiek zijn) niet opgenomen onder het aandeel katholieken. Zo noemt in een onderzoek uit 2011 bijvoorbeeld geen 73,6%, maar slechts de helft van de Belgen zich katholiek.[5]

Kerkelijke huwelijken blijken ook afgenomen te zijn: 25,6 % van alle huwelijken in 2007 – dat is een jaarlijkse afname van bijna 3% ten opzichte van de voorgaande bekende cijfers voor het jaar 1998.[6]

Sommigen spreken over een secularisering met twee snelheden: de percentages liggen laag in de stedelijke centrale bisdommen, maar blijven relatief hoog in de landelijke bisdommen. Het verschil tussen het verstedelijkte België enerzijds, met een zeer hoog secularisatieniveau enerzijds, en het meer landelijke, waar het katholieke geloof wel volop aanwezig blijft, is heel structureel en persistent.[7]

Zie ook[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • (fr) Édouard de Moreau, Histoire de l'Église en Belgique, Brussel, 1940-1952, 5 delen + 2 complementaire delen

Externe links[bewerken]

Referenties[bewerken]

  1. (en) Belgium, Catholic Encyclopedia, 1913
  2. a b c d catholic-hierarchy.org. De cijfers betreffen 2012 voor Antwerpen en Brugge, 2010 voor Doornik, 2006 voor Gent en Hasselt, 2004 voor Luik, Mechelen-Brussel en Namen.
  3. Kerkpraktijk In Vlaanderen Tabel 1 pagina 115 PDF
  4. Encarta Encyclopedie - Winkler Prins, 2002
  5. Ontkerkelijking zet zich voort in België
  6. pport kerkpraktijk 2007 Tabel 2. Kerkelijke huwelijken in België
  7. Kerken lopen zeer geleidelijk helemaal leeg, De Standaard, 25 november 2010