Grafheuvels in Nederland

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Verspreiding grafheuvels in Nederland. In rood "gewone" grafheuvels, in blauw heuvels met urnenvelden.[1]

De grafheuvels in Nederland zijn afkomstig uit zeer verschillende periodes, van de late steentijd tot de Romeinse tijd. Ook in meer recentere jaren zijn grafheuvels opgeworpen, deze vallen echter buiten deze beschouwing.

Archeologisch onderzoek en bescherming[bewerken]

De eerste 'schatgraver' met wetenschappelijke belangstelling was dominee Johan Picardt. Hij deed al in de zeventiende eeuw onderzoek naar grafheuvels en hunebedden.[2]

Grafheuvels staan geregistreerd op de lijst van archeologische monumenten en ze genieten bescherming volgens de Monumentenwet. Om de wetenschappelijke en landschappelijke waarde ervan te bewaren worden de overblijfselen geconsolideerd door het verwijderen van begroeiing en het herstellen van beschadigingen. In bepaalde gevallen worden, uit toeristische en educatieve overwegingen, heuvels die zijn verdwenen maar waarvan de gegevens nog wel bekend zijn geheel gereconstrueerd. Er is veel archeologisch onderzoek gedaan naar grafheuvels. Professor Albert van Giffen bedacht hiervoor de kwadrantenmethode.

Hoewel er in de loop der eeuwen veel zijn verdwenen, is de plek van zo'n 3000 grafheuvels bekend, waarvan 636 terreinen aangewezen zijn als rijksbeschermd monument.[3]

Geschiedenis[bewerken]

De oudst bekende grafheuvel in Nederland is ongeveer 5000 jaar geleden aangelegd bij Apeldoorn aan het begin van de touwbekerperiode. Deze volgde op de trechterbekercultuur, bekend van de hunebedden, gemeenschappelijke grafkamers die gebruikt werden voor de bijlegging van botten. Daarnaast kwamen ook eenvoudige vlakgraven voor.

Bij de touwbekercultuur werden de doden in afzonderlijke graven begraven, daarom is ook wel de naam enkelkamergrafcultuur (of enkelgrafcultuur) in zwang. Ze was sterk beïnvloed door de steppeculturen van Zuid-Rusland zoals de kuilgrafcultuur. Deze brachten een nieuwe levenswijze met meer nadruk op persoonlijke status en indiduele graven, welke in ieder geval bij aangeziene personen bedekt werd door een grafheuvel. Volgens de koerganhypothese, genoemd naar de oostslavische benaming voor grafheuvels, brachten zij ook de Indo-Europese talen naar Midden- en West-Europa. Een andere laat-neolithische (kopertijd-) cultuur met voor die periode opvallend rijke graven is de klokbekercultuur.

Concentraties van grafheuvels uit de bronstijd bevinden zich op de Utrechtse Heuvelrug, Veluwe en in Drenthe. In het noorden zijn grafheuvels uit de Elpcultuur in Nederland gevonden, zoals de grafheuvel van de dame van Weerdinge (ca. 1300 v. Chr.)[4]. In midden- en zuid-Nederland zijn grafheuvels van de Hilversumcultuur aangetroffen, zoals de grafheuvels Bosberg Swalmen.

UIt de latere Brons- en vroege IJzertijd zijn een aantal zeer grote en rijke grafheuvels bekend, zogenaamde vorstengraven. Op het Hamertgrafveld werden resten van de klokbekercultuur en de Kalenderbergcultuur (Hallstattperiode) aangetroffen. Dit grafveld is ontgonnen, de enige grafheuvel die is overgebleven is de Scherpenheuvel, een van de in Nederland aangetroffen vorstengraven.

Ook in de Romeinse tijd werden er nog grafheuvels (latijn: tumuli) opgeworpen. Aan het begin van de Middeleeuwen en met de invoering van het Christendom eindigde de traditie.

Drenthe[bewerken]

Drenthe
Plaats Beschrijving Periode Afbeelding
Anloo grafheuvels en hunebedden in Boswachterij Anloo
Anloo Rond zestig grafheuvels in het De Strubben-Kniphorstbos tussen Anloo en Schipborg, in het gebied liggen ook hunebedden Een gereconstrueerde grafheuvel met infopaneel bij het driemarkenpunt bij Anloo, Annen en Zuidlaren
Annen grafheuvel neolithicum of bronstijd[5]
Balloo grafheuvels op het Balloërveld Zandweg met in de verte enkele grafheuvels op het Balloërveld
Borger grafheuvel aan de Drouwenerstraat Grafheuvel tussen Borger en Drouwen.jpg
Dwingeloo grafheuvels in de omgeving van het Smitsveen midden-bronstijd
Doldersum de majoor en generaal in het Nationaal Park Drents-Friese Wold
Drouwen grafheuvel van de Hoofdman van Drouwen wikkeldraadbekercultuur
Eelde grafheuvels
Eext grafheuvel bronstijd[6] en/of neolithicum[7][8][9] Grafheuvel langs de provinciale weg in Eext
Emmen grafheuvel[10]
Gasteren grafheuvels neolithicum en/of de bronstijd[11] en de ijzertijd[12] Het Bossienbargie, een vergraven grafheuvel
Havelte zo'n 12 grafheuvels trechterbekercultuur
Holtinge 12 grafheuvels
Hooghalen grafheuvel gevonden in 2002: de heuvel is circa 16 meter in doorsnee en 70 centimeter hoog en grotendeels intact[13] 3000 v.Chr. tot het begin van onze jaartelling
Midlaren twee grafheuvels[14] ijzertijd Midlaren Grafheuvel noord.JPG
Odoorn grafheuvel
Oosterhesselen bij buurtschap Grevenberg ligt de Grevenberg of Grevenbarg (gravenheuvel) op een kringgreppelurnenveld nabij het Hunnenkerkhof neolithicum
Peest de Negen Bergen op het Noordsche Veld met meerdere grafheuvels
Pesse grafheuvel (brandheuvel) ten westen van de Boerveenseplassen; zeven grafheuvels vlakbij Fluitenberg IJzertijd/Romeinse tijd
Rolde grafheuvel op de Kampsheide Grafheuvel Kampsheide.jpg
Uffelte verscheidene grafheuvels Grafheuvel in het Uffelterzand
Valthe en Odoorn meerdere grafheuvels (en hunebedden) bij het Eppiesbargie in het Valtherbos

Eppiesbergje tussen Valthe en Odoorn.jpg

Vledder grafheuvels in de omgeving, zie ook Havelterberg
Westerbork Kamp Westerbork kreeg na WOII als opvangkamp voor KNIL-militairen) de naam Schattenberg naar een prehistorische grafheuvel in de buurt[15]
Westerveld tientallen grafheuvels en enkele hunebedden
Zeijerveld grafheuvel (Jodenbergje), opgegraven door Van Giffen en inmiddels verdwenen

Friesland[bewerken]

Friesland
Plaats Beschrijving Periode Afbeelding
Allardsoog grafheuvels langs de oude weg over de heide neolithicum
Donkerbroek Verdwenen grafheuvel "De Galgenberg"
Wijnjewoude grafheuvel ten noordwesten van de Duurswouderheide

Gelderland[bewerken]

Gelderland
Plaats Beschrijving Periode Afbeelding
Aalten vijf urnenvelden,[16] twee grafheuvels
Apeldoorn grafheuvels op de Loenermark
Arnhem meerdere grafheuvels, waaronder een terrein met 11 grafheuvels[17] neolithicum en/of bronstijd[18][19] en ijzertijd[20] Grafheuvel Molenheuvel
Berg en Dal Grafheuvel in bos
Berkelland (in Eibergen) vijf grafheuvels[21][22]
Bennekom enkele grafheuvels in de omgeving[23] neolithicum en/of bronstijd Grafheuvel bij de Bosbeekweg
Ede Op landgoed Kernhem ligt grafheuvel de Doolhof bronstijd
Ginkelse Heide Zicht op een grafheuvel uit het Neoliticum of de Bronstijd op de Ginkelse heide met wandelpaaltje,--Archeoregio 2 - Ede - 20425893 - RCE.jpg
Op de Eder Heide ligt de "Drieberg", drie bij elkaar gelegen grafheuvels met in de nabije omgeving nog een tweetal
Garderen grafheuvel neolithicum en/of de bronstijd[24]
Epe grafheuvels, onder meer aan de Koekenbergweg en op Tongeren
Ermelo Grafheuvels op de Ermelosche Heide klokbekercultuur
grafheuvels op landgoed Nieuw Groevenbeek, zie ook Oud Groevenbeek en de Groevenbeekse heide.
Heelsum enkele grafheuvels niet ver van de kerk
Lievelde grafheuvels
Niersen grafheuvels langs de oude weg
Nijmegen grafheuvels, zie ook Ulpia Noviomagus Batavorum bronstijd
Oosterbeek 9 grafheuvels, waarvan 7 achter Hotel De Bilderberg
Putten grafheuvels in het Speulder- en Sprielderbos, hier zijn volksverhalen rondom een weggezakt oud klooster
Renkum grafheuvels in de bossen, de vondsten zijn te zien in het gemeentemuseum in Arnhem
Stroe grafheuvel neolithicum of bronstijd[25]
Terborg het Jodenbergje
Vaassen grafheuvels ten noordwesten
Vierhouten meerdere grafheuvels in de omgeving
Wageningen 11 grafheuvels op de Wageningse Berg - Overzicht op Grafheuvels in Wageningen neolithicum, bronstijd en mogelijk ijzertijd Grafheuvel Ritzema Bosweg.jpg
Warnsborn en Schaarsbergen grafheuvels touwbekercultuur (ca. 2400 v.Chr.)
Wolfheze zo'n twintig grafheuvels

Groningen[bewerken]

Groningen
Plaats Beschrijving Periode Afbeelding
Haren grafheuvels en een hunebed
Westerwolde grafheuvels

Limburg[bewerken]

Limburg
Plaats Beschrijving Periode Afbeelding
Achel enkele gerestaureerde grafheuvels in De Grote Haart vroege ijzertijd (700-450 v.Chr.)
Bergen in 1992 gerestaureerd vorstengraf op landgoed De Hamert, ook wel Scherpenheuvel genoemd Bronstijd, in het omringende grafveld werden urnen uit de klokbekercultuur en Kalenderbergcultuur gevonden
Boukoul grafheuvel bij grenspaal 425, aan de romeinse weg Heerlen-Xanten neolithicum
Grevenbicht de Joodse begraafplaats, bekend als het Jodenbergje, op en rondom een oude Romeinse grafheuvel tweede eeuw
Gronsveld grafheuvels Savelsbos, zeven opgegraven grafheuvels in het Savelsbos, een gerestaureerd bronstijd Gerestaureerde grafheuvel
Haelen 4 grafheuvels en een urnenveld[26] bronstijd/ijzertijd Langbed bij Haelen
Hegelsom Vorstengraf te Hegelsom vroege ijzertijd (ca. 700 v.Chr.)
Heythuysen - 4 grafheuvels nabij “de Busjop”[27] brons-/ ijzertijd
Meerlo grafheuvel langs het Pieterpad. Uit archeologisch onderzoek, in 1967 uitgevoerd door de Universiteit Leiden, is gebleken dat hier urnen met de resten van ten minste 100 doden zijn bijgezet. De datering ervan is onduidelijk. late bronstijd Grafheuvel aan de Postbaan
Raren en Vijlen grafheuvels in het Malenbos. Het “Kindergraf” is aan één kant open en inmiddels voorzien van een informatiebordje. Dit graf dankt zijn naam aan de melktandjes die er tussen de crematieresten werden gevonden bandkeramische cultuur
Sittard Romeinse grafheuvel de Auveleberg. Ook in de wijk Hoogveld zijn grafheuvels aangetroffen Romeinse tijd
Swalmen Meerdere groepen grafheuvels, waaronder de grafheuvels aan de Kroppestraat[28] en de grafheuvels op de Bosberg neolithicum en/of bronstijd Grafheuvel aan de Kroppestraat
Vaals Grafheuvels Vijlenerbos bandkeramische cultuur Vaals-Grafheuvelgroep Malensbosch heuvel 1 (3).JPG
Grafheuvel Vaalserberg neolithicum en/of bronstijd
Venlo grafheuvels op de Jammerdaalse Heide vroege ijzertijd
Weert grafheuvels op de Boshoverheide late bronstijd
Wellerlooi grafheuvel ijzertijd[29]

Noord-Brabant[bewerken]

Noord-Brabant
Plaats Beschrijving Periode Afbeelding
Best bij een van de grafheuvels werd een vorm aangetroffen die sterk herinnert aan de aanleg van Keltische tempeltjes[30] vondsten uit de La Tène-periode
Bergeijk grafheuvels
Cuijk grafheuvels bronstijd
Hoogeloon De Zwarte Berg (Kabouterberg of Smousenberg, dat wil zeggen jodenberg) aan de Groenstraat, een van de grootste en hoogste grafheuvels van Nederland en België. In de jaren 80 van de 20e eeuw zijn de grafheuvel, een Romeins grafveld en een fragment van een Romeinse weg onderzocht. bronstijd
Knegsel terrein met 2 en terrein met 8 grafheuvels
Nuenen grafheuvels
Oss Het (gedeeltelijk gerestaureerde) Vorstengraf is een van de grootste grafheuvels van Nederland, in 2009 werd een ongeveer even grote grafheuvel in de omgeving ontdekt. Deze grafheuvels liggen bij het knooppunt Paalgraven, waar ook de Zevenbergen liggen. Er werd ook onderzoek gedaan in het omringende grafveld. ijzertijd, ca. 600 v.Chr.

Luchtfoto van het Vorstengraf met kringgreppel- en vlakgraven, de Zwaardweg loopt door de omtrek van de heuvel

Riethoven grafheuvels in de omgeving
Someren grafheuvels, de vorm staat nu bekend als langbedden van het type Someren
Schaijk grafheuvel op de Gaalse Heide
Steensel een grafheuvel en de ringwalheuvel grafheuvel Gendersteyn[31][32] Hilversumcultuur Grafheuvel Gendersteyn in Steensel
Tommel grafheuvels in de buurt opgegraven
Uden in 2011 werd het derde Vorstengraf (naast de twee eerder aangetroffen Vorstengraven bij Oss gevonden vroege ijzertijd (ca. 700 v. Chr)
Veldhoven een aantal gerestaureerde grafheuvels, zie ook Molenvelden, Toterfout[33][34][35], Oerle, Halfmijl en Heers neolithicum en bronstijd (Hilversumcultuur) Grafheuvel-Toterfout.jpg
Wintelre grafheuvels
Goirle grafheuvels op de Regte Heide, diverse cirkels van houten palen uit de bronstijd gevonden en gerestaureerd

Noord-Holland[bewerken]

Noord-Holland
Plaats Beschrijving Periode Afbeelding
Andijk twintig grafheuvels
Enkhuizen grafheuvel[36]
Het Gooi grafheuvels vondsten uit de Hilversumcultuur
Grootebroek drie grafheuvels[37] bronstijd Grafheuvel in Grootebroek, aan de Overstort
Haarle grafheuvel aan de Hakeweg[38], het Haarlerveld[39] neolithicum en/of bronstijd
Heiloo grafheuvel[40]
Hoogkarspel grafheuvels verschillende periodes
Huizen grafheuvel in het Bikbergerbos[41]
Laren grafheuvel aan de Doodweg[42], de Hilversumse heide[43], op de Zuiderheide, de Zeven Bergjes genoemd[44] neolithicum en/of bronstijd
Medemblik twee grafheuvels midden-bronstijd
Oostwoud twee grafheuvels aangelegd op akkerland midden-bronstijd
Opperdoes grafheuvels[45]
Velsen grafheuvels in de buurt
Wervershoof grafheuvels[46] bronstijd
Westwoud grafheuvel vroege- of midden-bronstijd[47]
Zwaagdijk grafheuvel met drie skeletten[48]

Overijssel[bewerken]

Overijssel
Plaats Beschrijving Periode Afbeelding
Borkeld vele grafheuvels, de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek heeft een tiental gerestaureerd Grafheuvel in het veld ten zuiden van de Borkeldweg
De Eese grafheuvels, enkele zichtbaar gemaakt voor publiek Grafheuvel in het Eeserveld
Eesveen grafheuvels[49] neolithicum en/of bronstijd en laat-neolithicum[50]
Elsen grafheuvels[51][52][53][54] op de Bovenberg[55], op de Apenberg[56] neolithicum en/of bronstijd
Hardenberg waarschijnlijk is de heuvel waarop de joodse begraafplaats het Jodenbergje is aangelegd oorspronkelijk een grafheuvel[57]
Hellendoorn grafheuvel aan de Haarle Sprengenberg[58], 3 grafheuvels[59] neolithicum en/of bronstijd De twee oostelijke heuvels, gezien vanuit het zuiden
Herike grafheuvels[60][61][62][63][64][65][66][67][68][69] laat-neolithicum / vroege-bronstijd
Hezingen grafheuvel[70] neolithicum en/of bronstijd
Holten grafheuvel[71] neolithicum
Hoge Hexel grafheuvels op de Scharlebelt[72], aan de Hexelseweg[73][74], aan de Oude Zwolscheweg[75] en in het Vossenbos[76] neolithicum en/of bronstijd en bronstijd/ijzertijd
Losser grafheuvel[77] neolithicum en/of bronstijd en bronstijd en/of ijzertijd[78]
Mander grafheuvels neolithicum[79] en bronstijd[80] Twee grafheuvel in het Mander heideveld
Markelo/Elsen vele grafheuvels op en rond de Friezenberg[81] en het Elzenerveld[82] en de Ezelsbelt[83] neolithicum Grafheuvel bij de Friezenberg
Nutter grafheuvels in het Nutterveld[84][85][86][87], in het Oud-Ootamrsumerveld[88][89][90] en aan de Helweg bij de Wittebergweg[91] neolithicum en/of bronstijd
Oldenzaal Grafheuvel aan de Zandhorstweg[92] neolithicum en/of bronstijd
Oud Ootmarsum terrein met 2 grafheuvels[93] neolithicum en/of bronstijd
Vasse, Ootmarsum, Lädderke diverse grafheuvels[94], zie ook Springendal en Vasserheide en Vassergrafveld[95][96][97][98][99][100] en bij de Pletkuil[101][102][103][104] neolithicum en/of bronstijd Vasserheide2.JPG

Utrecht[bewerken]

Utrecht
Plaats Beschrijving Periode Afbeelding
Amerongen de Keienberg bij de Bergweg[105] en andere plekken[106] neolithicum en/of bronstijd
Amersfoort vermeende grafheuvel bij de Galgenberg; rijksmonument met nummer 45449[107] en andere plaatsen[108] De Galgenberg in 1980
Driebergen-Rijsenburg drie grafheuvels[109] neolithicum en/of bronstijd
Doorn grafheuvels in Kaapse Bossen en Stameren neolithicum tot ijzertijd
Utrechtse Heuvelrug meerdere grafheuvels
Lage Vuursche meerdere grafheuvels, waaronder 6 bij Drakensteyn[110] neolithicum en/of bronstijd[111] Grafheuvels bij Drakensteyn
Leusden grafheuvels op de Leusderheide en bij Treekerpunt; bij Oud-Leusden werd onder de huidige A28 een grafheuvel uit de Bronstijd aangetroffen neolithicum en/of bronstijd
Soest grafheuvels op de Soester Engh (Enghenbergje[112]), grafheuvel uit de bronstijd in meerdere fasen opgebouwd[113] en in het Monnikenbos, De Vlasakkers en De Stompert neolithicum en/of bronstijd Engenberchje op de Soester Engh
Soestduinen twee grafheuvels neolithicum en/of bronstijd Terrein met 2 grafheuvels
IJsselstein grafheuvels ontdekt in 2009[114] 2e eeuw n.Chr.