Domesticatie

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Vroege domesticatie: Een koe wordt gemolken in het Antieke Egypte.

Domesticatie (van het Latijn domus, huis) is het proces waarmee de mens dieren en planten (door selectie en fokken) zodanig van eigenschappen verandert dat deze steeds meer aangepast raken aan het leven dichtbij en in dienst van de mens.

Algemeen[bewerken]

Het doel van domesticatie van planten is ze beter te kunnen gebruiken (voedsel, medicijn, weefsel, bouwmateriaal, brandstof, etc) of voor hun sierwaarde. Domesticatie van dieren heeft tot nut ze als voedsel te kweken, om werk te verrichten en/of als gezelschapsdier.

Na domesticatie staan de gedomesticeerde exemplaren van een soort aan een geheel andere vorm van selectiedruk bloot dan hun wilde verwanten. De mens kweekt of fokt immers alleen verder met exemplaren die voor de mens gunstige eigenschappen hebben, zodat er in zeer korte tijd (tenminste op evolutionaire schaal bezien) grote veranderingen kunnen optreden, bijvoorbeeld van een wolf naar een schoothondje.

Het eerste gedomesticeerde dier was de hond. Er zijn genetische aanwijzingen dat honden reeds meer dan 100.000 jaar geleden werden gedomesticeerd[1]. Dit kan betwist worden, maar er zijn alleszins grafresten gevonden van honden die dateren van zo'n 14.000 jaar geleden[2]. De hond werd gevolgd door de geit, het schaap en het varken, rond 8000 v.Chr. Dit vond allemaal plaats in het westen van Azië, in de zogenaamde vruchtbare halve maan. De koe volgde rond 6000 v.Chr. Het paard werd rond 4000 v.Chr. in het zuiden van Europees Rusland gedomesticeerd. De domesticatie van cavia's wordt ongeveer 1000 v.Chr. gesitueerd. Door genetische analyse is tegenwoordig vaak redelijk goed vast te stellen:

  • welke soort de wilde voorouder is
  • hoe lang geleden de domesticatie ongeveer heeft plaatsgevonden en
  • of dit een eenmalige gebeurtenis is geweest of dat het proces zich in verschillende streken of tijden herhaaldelijk heeft voltrokken.

Soms is de wilde voorouder inmiddels vermoedelijk uitgestorven of bestaat er twijfel of in het wild levende dieren van een gedomesticeerde soort niet gewoon verwilderde exemplaren zijn, in plaats van nog oorspronkelijk wilde exemplaren van die soort.

Bij veel gedomesticeerde planten is sprake van polyploïdie, dat wil zeggen dat iedere cel van zo'n plant in plaats van 2n chromosomen er 4n of zelfs 6n of 8n bezit. Dit gaat bij veel planten gepaard met grotere bladeren, bloemen en/of vruchten. Op deze wijze is bijvoorbeeld tarwe waarschijnlijk uit emmertarwe ontstaan.

Gedomesticeerde dieren[bewerken]

Een gedomesticeerd dier voldoet aan zes criteria.[3]

  1. Gemakkelijk en flexibel dieet
  2. Snel opgroeien
  3. Zich voortplanten in gevangenschap
  4. Een aangenaam karakter hebben en niet agressief zijn tegenover mensen.
  5. Niet snel in paniek raken
  6. De mens als zijn meerdere erkennen in de groepshiërarchie

Gezelschapsdieren hebben bijkomende criteria:

  1. Aaibaarheid
  2. Gewenst gedrag moet getraind kunnen worden
  3. Afhankelijkheid ten opzichte van de mens
  4. Menselijke emoties kunnen aanvoelen en op reageren. Dit vermindert de kans op afstoting aanzienlijk.

Gedomesticeerde dieren zijn o.a.:

Soort Datum Locatie
Hond 15000 v.Chr. Meerdere locaties
Geit 10000 v.Chr. [4] Azië en Midden-Oosten
Schaap 8000 v.Chr.[5] Azië en Midden-Oosten
Varken 8000 v.Chr.[6] China
Koe 8000 v.Chr.[7][8] India, Midden-Oosten, en Sub-Sahara Afrika
Kat 7000 v.Chr.[9] Middellandse Zee
Kip 6000 v.Chr.[10] Zuidoost-Azië
Cavia 5000 v.Chr.[11] Peru
Ezel 5000 v.Chr.[12][13] Egypte
Waterbuffel 4000 v.Chr. China
Paard 4000 v.Chr. Oekraïne
Lama 3500 v.Chr. Peru
Zijdevlinder 3000 v.Chr. China
Rotsduif 3000 v.Chr. Egypte, Middellandse Zee
Kameel 2500 v.Chr. Centraal-Azië
Dromedaris 2500 v.Chr. Arabië
Banteng ??? Zuidoost-Azië, Java
Gaur ??? Zuidoost-Azië
Jak 2500 v.Chr. Tibet
Grauwe gans 1500 v.Chr. Europa
Chinese gans 1500 v.Chr. Oost-Azië
Alpaca 1500 v.Chr. Peru
Eend 1000 v.Chr. China
Muskuseend ??? Zuid-Amerika
Rendier 1000 v.Chr. Siberië
Parelhoen ??? Afrika
Karper ??? Oost-Azië
Fret 1500 - 500 v.Chr. Europa
Kalkoen 500 v.Chr. Mexico
Goudvis 300 China
Konijn 1600 Europa
Tweede cirkel (Second circle)
Soort Datum Locatie
Zeboe 8000 v.Chr. India
Bij 4000 v.Chr. Meerdere locaties
Aziatische olifant 2000 v.Chr. Indusbeschaving
Damhert 1000 v.Chr. Middellandse Zee
Pauw 500 v.Chr. India
Duif 500 v.Chr. Noord-Afrika
Japanse kwartel 1100-1900 Japan
Kanarie 1600 Canarische Eilanden, Europa
Mandarijneend ??? China
Knobbelzwaan 1000-1500 Europa

En verder:

Gedomesticeerde planten[bewerken]

Gedomesticeerde planten zijn onder andere:

Overige gedomesticeerde soorten[bewerken]

Overige gedomesticeerde soorten zijn:

Experimenten[bewerken]

Om het proces van de domesticatie van wilde dieren na te bootsen zijn wetenschappers in Rusland in 1958 begonnen met het kweken van vossen. Hierbij werden vossen geselecteerd op de goede "tamme" eigenschappen. Na negen generaties van selectie waren er al aanmerkelijke gedragsveranderingen en kunnen vele van deze vossen als huisdieren gebruikt worden.[14] Door de genetische aanpassingen te vergelijken met andere gedomesticeerde dieren hoopt men precies te achterhalen welke genen bij het proces betrokken zijn.

Zie ook[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  • Jared Diamond: Guns, Germs and Steel, The fates of human societies. 1999, W. W. Norton & Company, ISBN 0-393-31755-2.
  • Charles Darwin: Het Varieëren van Huisdieren en Cultuurplanten, 2 delen. 1881, E. & M. Cohen.

  1. Vilà, C. ea (1997). Multiple and ancient origins of the domestic dog. Science, 276, 1687-1689
  2. Nobis, G. (1979). Der älteste Haushunde lebte voor 14000 Jahren. Umschau, 79, 610
  3. Diamond (2002) Evolution, consequences and future of plant and animal domestication
  4. Melinda A. Zeder, Goat busters track domestication.(physiologic changes and evolution of goats into a domesticated animal), Avril 2000, (en) .
  5. Michaël Lallemand, Courte synthèse sur l'histoire du mouton, de la domestication à nos jours, 2002, (fr) . See also Pre-Historic Zawi Chemi Shanidar, (en) .
  6. Giuffra E, Kijas JM, Amarger V, Carlborg O, Jeon JT, Andersson L. The origin of the domestic pig: independent domestication and subsequent introgression., Avril 2000, (en) .
  7. Late Neolithic megalithic structures at Nabta Playa (Sahara), southwestern Egypt.
  8. Source : Laboratoire de Préhistoire et Protohistoire de l'Ouest de la France [1], (fr) .
  9. .Un chat apprivoisé à Chypre, plus de 7000 ans avant J.C., Press release from the CNRS, April 2004, (fr) . Original article: J.-D. Vigne, J. Guilaine, K. Debue, L. Haye & P. Gérard, Early taming of the cat in Cyprus, Science, 9 avril 2004.
  10. West B. and Zhou, B-X., Did chickens go north? New evidence for domestication, World’s Poultry Science Journal, 45, 205-218, 1989, quoted here, 8 p. (en) .
  11. History of the Guinea Pig (Cavia porcellus) in South America, a summary of the current state of knowledge
  12. Beja-Pereira, Albano et al., African Origins of the Domestic Donkey, Science 304, 1781, 18 juin 2004, cité ici (en) .
  13. Roger Blench, The history and spread of donkeys in Africa' (en) .
  14. National geographic, maart 2011