Grote of Sint-Jacobskerk (Den Haag)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Grote of Sint-Jacobskerk
De Haagse toren
De Haagse toren
Plaats Den Haag
Gebouwd in 14-16e eeuw
Monumentnummer  17970
Architectuur
Toren 92,5 m hoog
Plattegrond voor de restauratie
Plattegrond voor de restauratie
Portaal  Portaalicoon   Christendom
Den Haag

De Grote of Sint-Jacobskerk is een kerkgebouw in het centrum van Den Haag. Het behoort met het Binnenhof tot de oudste gebouwen van Den Haag.

Geschiedenis[bewerken]

Kerkgebouw[bewerken]

Bronnen geven aan dat al in de 13e eeuw een (waarschijnlijk houten) kerk op deze plaats stond. Hoe deze houten kerk eruit heeft gezien is niet bekend. In 1337 spreken bronnen van de grote kercke, wat mogelijk duidt op een stenen gebouw.[1] Documenten uit 1399 verwijzen naar bouwwerkzaamheden, waarbij het duidelijk wordt dat het toen om een stenen kerk ging.[1] Tijdens archeologisch onderzoek in 2009 werden muren aangestroffen uit de eerste helft van de veertiende eeuw, opgebouwd uit grote kloostermoppen, vermoedelijk daterend uit de periode 1320-1350.[2]

De stenen kerk werd oorspronkelijk als kruiskerk gebouwd. Tussen 1434 en 1455 werd het schip echter uitgebreid met zijbeuken, waardoor de kruisvorm verloren ging. Deze vergroting maakte de St. Jacob kerk tot het eerste voorbeeld van het Haagse hallentype, een type hallenkerk dat daarna in met name het graafschap Holland op grotere schaal zou worden ingevoerd. Bij dit type hallenkerk zijn de traveeën van de zijbeuken elk voorzien van een hoge topgevel met een eigen kap die dwars staat op het dak van de middenbeuk. Deze constructie maakte het mogelijk de zijbeuken van grote vensters te voorzien.

Tot aan de Beeldenstorm in 1566 was de kerk alleen in gebruik voor de katholieke liturgie, na de reformatie rond 1580 alleen voor protestantse diensten, al doet de preekstoel met zijn renaissancistische houtsnijwerk, nog terugdenken aan de katholieke periode. Van na de reformatie zijn er de wapenborden en twee ramen van de Goudse glazeniers Dirck en Wouter Crabeth. In de kerk hangen veel rouwborden langs de muren. In de Franse tijd aan het begin van de 19de eeuw moesten alle wapenborden, titels en wapens op graven, verwijderd worden omdat zij een teken van adel waren, hetgeen niet paste in de gelijkheid, vrijheid en broederschap die de Fransen nastreefden. Een bijzonder bord, vooral vanwege de grote maat, is het wapenbord van vrouwe Angenis Hooft, dat sinds maart 2011 weer in de kerk hangt.

Sinds 1982 wordt de kerk niet meer voor wekelijkse protestante erediensten gebruikt. Tegenwoordig wordt het gebouw hoofdzakelijk gebruikt voor culturele evenementen, zoals orgelconcerten, beurzen en tentoonstellingen.

Kerktoren[bewerken]

Gietijzeren torenbekroning rond 1900
Gezicht op de Haagse toren vanuit het zuid-oosten
Grote of Sint-Jacobkerk, Den Haag in 1730

De toren naast de kerk, ook wel bekend als de "Haagse toren", werd gebouwd met steun van hertog Jan van Beieren tussen 1420 en 1424, waarschijnlijk als losse zeskantige wachttoren (een in Nederland zeldzame vorm) naast een kleine kerk, vergelijkbaar met de belforten die we voornamelijk in België en Noord-Frankrijk zien. De toren was waarschijnlijk al vanaf het begin voorzien van een uurwerk en klokken die bij de brand van 1539 verloren gingen.[3]

Er wordt wel gesteld dat de achtkantige toren van de abdijkerk in Middelburg als voorbeeld zou hebben gediend, dit is echter nooit bewezen. Ook een van de torentjes van de Ridderzaal is zeshoekig. Er werd dus vaker zo gebouwd maar eigenlijk is dit geen vergelijking omdat deze veel ouder zijn.

De toren brandde dus in 1539 voor het eerst gedeeltelijk af door blikseminslag. Ook 40 huizen rondom de kerk werden door de brand verwoest. In 1542 was de wederopbouw voltooid. De afgebrande houten gotische lantaarn (spits) was vervangen door een renaissancistische.

In 1665 meldde Constantijn Huygens dat hij vanaf de toren de zeeslag kon zien die het begin werd van de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog.

In 1702 sloeg de bliksem nogmaals in. De burger Abraham Streng beklom de brandende toren, 321 treden hoog, om het vuur te doven met zijn nachthemd.

De lantaarn werd in 1861 vervangen voor een veel zwaardere gietijzeren neogotische spits, die in de volksmond 'De slaapmuts' werd genoemd. Door het gewicht van deze spits begonnen de zware bakstenen muren van de toren al snel scheuren te vertonen. In 1957 werd de met koper beklede houten renaissancistische lantaarn gereconstrueerd, zij het wat groter om het inmiddels uitgebreide carillon te herbergen. Bij deze restauratie werden ook betonnen tussenverdiepingen gemaakt die de wanden weer in verband trokken.

De toren is gesloten voor het publiek, wel wordt hij als doorgang gebruikt naar de kerk.

Door de hoogte, en de vorm van de lantaarn, is de toren gemakkelijk te herkennen in de skyline van Den Haag, ook als silhouet.

Koninklijk Huis[bewerken]

De Oranjes gebruiken het gebouw nog voor doopplechtigheden en huwelijken. Zo traden koningin Wilhelmina en prins Hendrik (1901), prinses Juliana en prins Bernhard (1937), prinses Margriet en Pieter van Vollenhoven (1967) hier in het huwelijk, werd Prins Willem Alexander hier gedoopt op 2 september 1967 en lieten Prins Constantijn en Prinses Laurentien (2001) er hun huwelijk bevestigen. Prinses Catharina-Amalia werd in 2004 in deze kerk gedoopt.

Orgels[bewerken]

Hoofdorgel[bewerken]

Orgel uit 1971, gemaakt door Fa Metzler & Söhne

Het huidige hoofdorgel staat sinds 1971 in de Grote kerk. In 1882 werd voor de Grote Kerk een orgel gemaakt door Johan Frederik Witte en tegen de toren aan de westzijde geplaatst. Dat orgel werd in aanloop naar 7 februari 1901 zwaar beschadigd, doordat de verwarming van de kerk voor de huwelijksinzegening van Wilhelmina der Nederlanden en Hendrik van Mecklenburg-Schwerin te hoog werd gezet. Hierop was in 1932 Adriaan Engels tot organist benoemd; hij bespeelde het Witte-orgel tot 1971. Daarna werd het Witte-instrument gesloopt en vervangen door een nieuw groot orgel wat gebouwd werd door de fa. Metzler & Sohn uit Dietikon-Zürich in Zwitserland.

Dispositie van het Metzlerorgel[bewerken]

Rugwerk
Quintade 16'
Principal 8′
Hohlflöte 8′
Quintade 8'
Octave 4′
Rohrflöte 4'
Superoctave 2'
Waldflöte 2'
Nasard 1 1/2'
Scharf V-VI
Sesquialter II
Krummhorn 8′
Hoofdwerk
Principal 16'
Octave 8'
Gedackt 8'
Grossquinte 8'
Octave 4'
Spitzflöte 4'
Quinte 3'
Octave 2'
Mixtur IV-VI
Cimbel IV
Cornett V
Trompete 16'
Trompete 8'
Chamade 8'
Chamade 4'
Borstwerk
Holzgedackt 8
Praestant 4
Gedackt 4'
Spitzquinte 4'
Octave 2'
Gemshorn 2'
Terz 1 3/5'
Sifflöte 1'
Cimbel III
Rankett 16'
Vox Humana 8′
Pedaal
Principal 32'
Octavbass 16'
Subbas 16'
Octave 8'
Bourdon 8'
Octave 4'
Nachthorn 2
Mixtur VI
Fagott 32'
Posaune 16'
Trompete 8'
Trompete 4'
  • Koppelingen: Hw.-Rw., Hw.-Bw., Ped.-Hw., Ped.-Rw.
  • Het orgel heeft een volledig mechanische toets, en registertractuur.
  • Omvang manualen: C-f3, Omvang pedaal: C-f
  • Stemming: evenredig zwevende temperatuur.
  • Toonhoogte a' = 440 Hz bij 18 graden Celsius

Kabinetorgel op het hoogkoor[bewerken]

Kabinetorgel uit 1755 gebouwd door Christian Müller in Amsterdam. Foto genomen in de Assendelftkapel

In de Grote kerk staat een kabinetorgel uit 1755 wat gebouwd werd door Christian Müller in Amsterdam voor een particulier. Rond 1854 kwam dit orgel in de Ned. Herv. kerk in Budel te staan, waar het in 1939 werd vervangen door een harmonium. Volgens de werklijst uit 1973 van de Fa. van Vulpen uit Utrecht, werd het rond 1953 in Den Haag in de Ned Herv. kerk 'de Morgenster' geplaatst van waar het in 1973 werd overgeplaatst naar de Assendelftkapel. Hierbij werd de Flageolet 1 vervangen door een Mixtuur. In 2005 volgt dan de plaatsing op het hoogkoor nadat het werd gerestaureerd door fa. Henk van Eeken te Herwijnen. [4]

Dispositie van het Müllerorgel op het hoogkoor[bewerken]

Manuaal C-c'
Holpijp 8'
Prestant 8'D.
Fluit 4' B/D.
Quintfluit 3' B/D.'
Octaaf 2' D.
Gemshoorn 2'
Terts 1 3/5' D
Mixtuur II-III
  • Mechanische toets- en registertractuur.
  • Geen pedaal
  • Stemming: evenredige zwevende temperatuur.
  • Toonhoogte a' = 440 Hz bij 18 graden Celsius

In 1982 verloren deze orgels hun kerkelijke functie en worden ze alleen voor concerten gebruikt. Organist van de Grote Kerk is Ben van Oosten.

Concerten[bewerken]

's Zomers organiseert de Stichting Orgelconcerten Grote kerk Den Haag, in samenwerking met het Haags Orgel Kontakt (HOK), sinds enkele jaren het Internationaal Orgelfestival Grote Kerk. Met jaarlijks, als regel in de maand augustus, vijf orgelconcerten op het fraaie Metzler-orgel, verzorgd door befaamde organisten uit binnen- en buitenland.

Luiden van de grote klok
Vista-kmixdocked.png
(download·info)

De luidklokken[bewerken]

Zicht op de luidzolder

De grootste 4 Luidklokken hangen in een klokkenstoel op de luidzolder, een paar etages onder de lantaarn. Hier hangen onder meer de G0 Jhezus gegoten in 1541 door Jasper en Jan Moer, die werkzaam waren in 's-Hertogenbosch, de Bes0 die naamloos is, gegoten in 1647 door Coenraet Wegewaert. Deze is waarschijnlijk gemaakt als uurslagklok en had de toon B0 maar omdat de Jacob gegoten in 1570 door Hendrick van Trier, deze toon ook had werd ze een halve toon omlaag gestemd. Verder hangt hier de C1 gegoten in 1956 door Koninklijke Eijsbouts. Deze klokken doen dienst als luidklok en daarnaast wanneer ze stil hangen als basklok in het pedaal van het handspel van het carillon. Voor dit doel werden ze in 1956 door Eijsbouts herstemd en raakten ze hierdoor de klank die bedoeld was door hun maker kwijt. Ook werden de klokken in gekrukte luidbalken gehangen waardoor het timbre bij het luiden ook anders klinkt dan ooit is bedoeld. Klokken werden voorheen altijd aan rechte assen opgehangen zodat het vliegende klepel effect ontstond. Bij gekrukte luidbalken spreken we van een vallende klepel.

Geschiedenis van de luidklokken[bewerken]

Na de eerder vermelde torenbrand in 1539 droeg Keizer Karel V bij aan de herbouw van de toren en schonk de bijna 6000 kilo wegende bourdon dat is de grootste luidklok in een toren, met de naam: "Jhesus". Op de flank van deze luidklok is het eerst bekende voorbeeld van een ooievaar als het wapen van Den Haag te zien. Deze ooievaar is ook te zien als windwijzer op de top van de toren.

De klok Maria uit 1543 werd waarschijnlijk al in 1575 uit de toren genomen om tot kanonnen te worden omgesmolten. Er zijn geen bronnen die dit bevestigen.

De bourdon is in de Tweede Wereldoorlog verstopt onderin de toren om deze uit de handen van de Duitsers te houden. Hij was te groot om door de monumentale deuren naar buiten te gaan. Deze deuren had men op het laatste moment smaller gemaakt met oude balken om de Duitsers te misleiden. In de nacht van 4 op 5 mei 1945 is de Jhezus weer op zijn plaats gehesen zodat hij tot grote verbazing van het Haagse volk samen met de nog aanwezige Fis1 de bevrijding kon inluiden. De naamloze Wegewaert werd na de oorlog in Duitsland teruggevonden. Het schip dat de Jacob naar Duitsland had moeten brengen is onderweg door sabotage gezonken in het IJsselmeer bij Urk. Na de oorlog kwam Jacob ongeschonden boven water. De kleinste luidklok in die tijd was de Salvator fis1 uit 1547 gegoten door Jan Moer, dit was voor 1956 een luidklok die diende als werkklok. Deze vonden de Duitsers kennelijk niet interessant en is de hele oorlog op zijn plaats gebleven als signaal klok. Sinds 1956 dient Salvator alleen als speelklok in het carillon. Het historische carillon was van vordering gevrijwaard door de bezetter.

Ten minste twee keer in de geschiedenis viel er een klepel uit een klok tijdens het luiden: 4 mei 1987 die van de Jhezus van Jasper en Jan Moer en op Kerstavond 2002 die van de C1 van Eijsbouts.

Het Carillon[bewerken]

Het carillon zoals dat sinds 1956 in de nieuwe lantaarn hangt.

Het carillon van de Haagse toren bestaat sinds 1956 uit 51 klokken van verschillende gieters. De reeks omvat G0 -bes0 -b0 -c1 -d1 -chromatisch-c5 De klokken zijn gestemd in de evenredig zwevende stemming en zijn op het klavier aangesloten volgens hun werkelijke toonhoogte. Naast de eerder genoemde klokkengieters zijn er de Es1 uit 1692 door Claude Fremy, 15 klokken van Melchior De Haze en 31 klokken uit 1956 van Koninklijke Eijsbouts uit Asten.

Geschiedenis van het Carillon[bewerken]

Torenuurwerk met speeltrommel van Heynrick Vabrie, afkomstig uit de Haagse toren en sinds enkele jaren aanwezig in het Museum Speelklok te Utrecht

De geschiedenis van het Haagse carillon begint bij het voltooien van de toren in 1424 met een voorslag die vermoedelijk uit zo'n 8 tot 10 klokjes bestond en automatisch de klokken liet spelen door middel van een torenuurwerk met speeltrommel om de aankomende uurslagen te verwittigen. Dit was in de 16e eeuw gebruikelijk in veel steden van de Lage landen. Het is niet bekend wie dit uurwerk en deze klokjes gegoten heeft; wel weten we dat deze voorslag is verloren gegaan bij een torenbrand op 29 december 1539. Bij de herbouw van de toren werd in 1541/42 een uurwerk met speeltrommel geleverd door de in Leuven werkzame uurwerkmaker Heynrick Vabrie van Breda. Deze speeltrommel bestaat nog en is na omzwervingen te bewonderen in museum Speelklok in Utrecht. Of deze Vabrie ook de klokken maakte is niet bekend; vermoedelijk bestelde hij die bij een klokgieter uit die tijd. Mogelijk werden ze ook gemaakt door Jasper en Jan Moer, die de bourdon, dat is de grootste klok in de toren, ook gemaakt hebben in dezelfde periode. Deze voorslag werd uitgebreid door diverse gieters onder wie in de 17e eeuw ook vijf klokjes van François Hemony, maar uiteindelijk was men niet tevreden over dit uit met verschillende klokken samengestelde klokkenspel. We zitten ondertussen in de tweede helft van de 17e eeuw. De onvrede ontstond mogelijk ook doordat de Gebroeders Hemony, met hulp van Jonkheer Jacob van Eyck, het klokkenstemmen hadden uitgevonden. Eerdere klokkengieters waren niet in staat geweest hun klokken zuiver af te stemmen. Onder andere in het nabij gelegen Delft hoorde men hoe een zuiver gestemd Hemony-klokkenspel klinkt. Den Haag wilde misschien daardoor ook zuiver gestemde klokken in de toren maar toen men actie ondernam om ook zo'n fraai klokkenspel aan te kopen was de laatste klokkengieter Hemony reeds overleden. Zodoende wendde men zich in 1682 tot dezelfde Amsterdamse klokkengieterij waar Mammes Fremy, een achterneef van de Hemony's, als hun opvolger werkzaam was. Men gaf hem de opdracht tot het maken van een spel van 27 klokken. Het werk bleef echter liggen en de heren uit Den Haag kregen na ontvangst van niet zulke vleiende berichten over deze gieter, argwaan waarop ze de levering van dit spel annuleerden. Hierna wendde men zich in 1686 tot Melchior de Haze in Antwerpen. Deze De Haze leverde een beiaard van 37 klokken op basis E1 (± 1150 kg) De opdracht was dat deze de kwaliteit van de Hemony-klokken op het Amsterdamse stadhuis (nu Paleis op de Dam) zou moeten evenaren. Hoewel De Haze uitstekend een klokkenreeks kon stemmen (mogelijk had hij dit geleerd bij Pieter Hemony toen deze in Gent werkte) waren de keurmeesters toch niet tevreden omdat het Hemony-spel op het stadhuis van Amsterdam veel beter van klank was dan wat De Haze in Den Haag had geleverd. Vooral de kleine klokjes van De Haze staan bekend om hun korte uitklinktijd. Er werd opdracht gegeven aan Claude Fremy de broer van Mammes, om een ander klokkenspel te gieten maar deze kwam niet verder dan het gieten van een nieuwe basis klok voor het carillon die nog steeds aanwezig is. Het Haagse stadsbestuur heeft gelukkig dit contract laten verlopen. Zodoende hebben de klokken van Melchior De Haze de eeuwen overleefd en een aantal bestaat nog steeds, zij het in gewijzigde vorm.

Restauraties[bewerken]

Klok in de lantaarn

Onder toezicht van beiaardier Johannes de Zwaan werd in 1931 de beiaard aan een restauratie onderworpen. Geheel naar de geest van zijn tijd had De Haze zijn klokkenspel in middentoonstemming geleverd. Omdat de klokken in die 17e eeuwse stemming stonden dacht men dat ze vals waren. Pas in de vijftiger jaren ontdekte André Lehr dat het om middentoonstemming ging. De klokken van De Haze werden daarom door Taylor (Engelstalige link) uit Loughborough in Engeland herstemd in de evenredig zwevende stemming. Dit zou vandaag de dag niet meer mogen. Dat dit gedaan werd valt achteraf bezien te betreuren maar is helaas niet meer te herstellen. Taylor stemde het hele klokkenspel hierbij ook nog eens een halve toon omlaag wat de klankschoonheid ook al niet ten goede kwam. Verder werden er kleine klokken aan het spel toegevoegd door deze Engelse gieter, deels ter vervanging van de doffe De Haze klokken en een aantal als uitbreiding. In 1956 werd het spel door Koninklijke Eijsbouts uit Asten opnieuw gerestaureerd en waarbij alle Taylor klokken werden vervangen. Hierbij werd het spel daarnaast aanzienlijk verzwaard, door de luidklokken die op de lager gelegen torenzolder aanwezig waren, aan het carillon toe te voegen samen met enkele nieuwe basklokken. De middeleeuwse luidklokken werden hiervoor enigszins bij-gestemd en ook de door Taylor in 1931 al herstemde De Haze klokken werden door Eijsbouts nog een keer gecorrigeerd van stemming. Den Haag verwierf aldus een zware beiaard die in 2015/16 gelijk met de lantaarn groot onderhoud ondergaat en opnieuw wordt opgehangen aan vernieuwde balken. 47 klokken hangen van buiten zichtbaar in de vensters van- en binnenin de lantaarn van de toren; de overige 4 op de luidklokkenzolder. Het carillon hangt op ± 80 meter hoogte en is daarmee een van de hoogst geplaatste carillons in Nederland.

Gebruik van het carillon[bewerken]

De nog dagelijks in gebruik zijnde speeltrommel is door de Haagse smid Libertus van der Burgh gemaakt in 1689 in zijn werkplaats in het Spuikwartier bij de Nieuwe Kerk. Oorspronkelijk gaf deze het hele etmaal met zijn melodieën de tijd aan. Tegenwoordig van 's morgens 8.15 tot 's avonds 21.00 uur. Er wordt ieder kwartier een andere melodie gespeeld door deze speeltrommel die door het uurwerk in werking wordt gezet. Een speeltrommel heeft verplaatsbare pinnen (de nootjes) die de hamers buiten op de klokken oplichten en laten afvallen op het juiste moment in de melodielijn. Van de vier melodieën is die voor de uur-slag de langste melodie; op het halve uur iets korter waarna de halfuur slag op een lichtere klok en op de kwartieren klinkt alleen een kort motief. Ieder kwartier in het uur heeft zijn eigen melodie om de tijd te kunnen herkennen zonder op de wijzers te kijken. Steeds in januari, mei en september worden er andere melodieën "verstoken" door het leeghalen en opnieuw plaatsen van de nootjes in de 14000 gaten tellende speeltrommel. Dit is naast het bespelen van de klokken, een taak van de stadsbeiaardier m/v in dienst van de gemeente. Hij/zij arrangeert ook van te voren de melodieën die worden verstoken.

In een vertrek tussen de luidzolder en het klokkenplat van de lantaarn is de kamer waar het stokkenklavier staat opgesteld dat verbonden is met de klepels in de klokken, zowel in de lantaarn als de klokken op de luidzolder. Het carillon wordt hier met de hand (en voet) bespeeld. Er wordt zo al eeuwenlang levende muziek gemaakt door een stadsbeiaardier in dienst van de gemeente. De klokken worden van 12.00 tot 13.00u bespeeld op de van oorsprong Haagse marktdagen: maandag en vrijdag. Sinds 1956 speelt de beiaardier (m/v) ook op woensdag. Ook is er een kleine concertserie in de zomer.

Het gehele jaar door is er een fraaie luisterplaats in de Nutstuin, onderdeel van het Nutshuis, ingang Jan Hendrikstraat.

De beiaardiers[bewerken]

Lijst van beiaardiers sinds de 16e eeuw:

  • Jacob Janszoon Kelder: ... - 1590
  • Jan Jacobszoon: 1590 - 1625
  • Jacob Blankenburgh: 1625 - 1633
  • Pieter Alewijszoon de Vois: 1633 - 1653
  • Stephanus van Eyck: 1653 - 1673
  • Hermanus van Eyck: 1673 - 1678
  • Pieter Pater: 1678 - 1682
  • Stephanus Cousijns: 1682 - 1697
  • Casparus Cousijns: 1697 - 1717
  • Aeneas Egbertus Veltkamp: 1718 - 1741
  • Albertus Freese: 1741 - 1742
  • Albertus Groneman: 1742 - 1778
  • Hendrik Krayenbrink: 1778 - 1824
  • Johan George Berger: 1824 - 1856
  • Gerrit Pieter Koning: 1856 - 1874
  • Jean Antoine Henri van Hartorp: 1874 - 1885
  • Johannes Andries de Zwaan: 1885 - 1927
  • Johannes de Zwaan: 1927 - 1956
  • Hendrik Christiaan Herzog: 1956 - 1975
  • Helena Barendina (Heleen) van der Weel: 1975 - 2011
  • Gijsbert Kok: sinds 2012

Graven[bewerken]

Praalgraf van admiraal van Wassenaer van Obdam
Grafsteen van Gherard van Randenrode

Vanaf de stichting van de kerk tot 1681 was rondom de kerk een kerkhof in gebruik. Het is bekend dat in ieder geval vanaf de zestiende eeuw de grenzen van het kerkhof werden gemarkeerd met muren, hekken en bomen. In de middeleeuwen strekte de begraafplaats zich verder uit, vanaf het Kerkplein naar het noordoosten toe tot onder de uit 1733 daterende uitbreiding van het oude stadhuis aan de Groenmarkt. In de jaren zestig van de twintigste eeuw werden tijdens een restauratie skeletdelen gevonden onder het westelijk deel van het stadhuis. Uit aangetroffen grafresten blijkt dat ten noorden van de kerk nog vele graven deels intact aanwezig zijn. De gegevens over de begraafplaats aan de zuidkant van de kerk (Rondom de Grote Kerk) zijn veel beperkter. Het kerkhof had heel lang een dubbele functie, naast begraafplaats dienend als stallingsruimte tijdens de veemarkt.[5]

Een graf in de kerk zelf had de voorkeur, maar was aanzienlijk duurder. Vele aanzienlijke families zijn daar begraven. De adellijke familie Van Assendelft liet zich vanaf eind vijftiende eeuw begraven in een eigen kapel, die tegen de kerk werd aangebouwd. Andere voorname families zouden in de kerk een eigen grafkelder laten aanleggen. De gegevens over begravingen in de kerk vóór de Hervorming zijn slechts beperkt bewaard gebleven, maar ook over de periode erna is de informatie niet compleet. In de achttiende eeuw kwam een discussie op gang naar aanleiding van de onhygiënische situatie die het begraven in de kerk opleverde. De stank van de graven en het gevaar van verspreiding van besmettelijke ziekten, leidden echter niet tot adequate maatregelen. Pas in 1795 werd tijdens de Bataafse Republiek een verbod op begravingen in de kerk opgelegd. Dit verbod zou door de Nederlandse overheid pas worden geïmplementeerd in 1830.[5]

Verder is er een gedenksteen in de muur die duidt op de grafplaats van Constantijn en Christiaan Huygens.

Straatnamen[bewerken]

De kerk staat aan de rand van het oude centrum waar vroeger de markten waren. Aan de noordkant is het Kerkplein, hier was vroeger het kerkhof. Aan de zuidkant is de Riviervismarkt, waar zoetwatervis verhandeld werd. Daar staat het monumentale gebouw van de Nutsspaarbank 's Gravenhage. Daaraan grenst de straat genaamd Visbanken, waar de zeevis vroeger verhandeld werd. In het verlengde van de Riviervismarkt is de Dagelijkse Groenmarkt, waaraan het Oude Stadhuis uit 1564 ligt.

Omdat er tegen de kerk aan de kant van de Riviervismarkt, kleine huisjes stonden, heet dat stukje straat 'Rondom de Grote Kerk'.

Het gebied rond de kerk is een beschermd stadsgezicht.