Zwarte Piet

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Zie het artikel Zie Zwartepiet voor de term in het kaartspel.
Zwarte Piet

Zwarte Piet of Piet is in Nederland en België de hulp van Sinterklaas. Volgens de overlevering komt Zwarte Piet tijdens het sinterklaasfeest in december de cadeautjes brengen. Hij klimt door de schoorstenen van de huizen als de mensen slapen, om de cadeautjes tot binnen de huiskamer te brengen. In de loop van de eeuwen is de gedaante van de Sinterklaashulp verschillende malen veranderd, van boeman en knecht tot speelse kindervriend.

Op 15 januari 2015 plaatste het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed (VIE), tegenwoordig bekend als Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) het sinterklaasfeest, inclusief Zwarte Piet, op de Nationale Inventaris Immaterieel Cultureel Erfgoed in Nederland. Zij deden dit op voordracht van Stichting Sint en Pietengilde.[1]

Uiterlijk

Een piet draagt een zogenoemd pietenpak dat in details kan variëren. Het pak bestaat uit een maillot, kleurige gestreepte pofbroek en jas met eventueel een cape. Rond de hals draagt een piet een witte molensteenkraag en manchetten om de pols. Als hoofddeksel dient een baret met veer. Het pietenpak is gebaseerd op de werkkleding van 16e-eeuwse Moorse pages die in Spanje werkzaam waren als bedienden.[2] Soms wordt een jutezak meegedragen en tot de 21e eeuw meestal ook een tuchtroede.[3]

Een Zwarte Piet heeft volgens het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed een bruine gelaatskleur en donker krullend haar.[4] Een meer traditionele versie veelvuldig voorkomend na de Tweede Wereldoorlog heeft een zwarte gelaatskleur, kroeshaar, gouden oorringen en rode lippen.[5] In het begin van de 21e eeuw verdwenen door zwartepietendiscussie over het stereotype karakter hiervan sommige kenmerken. In dezelfde tijd is ook de roetpiet met een blank gelaat met enkele zwarte vegen van roet ontstaan. Andere varianten uit deze tijd zijn de regenboogpiet, de witte piet en de edelpiet.

Geschiedenis

Voorlopers

De nieuwe Sint Nicolaas-prent uit de 2e helft van de 18e eeuw was een hergebruikte prent uit een rijschoolboek en toont eigenlijk een ruiter en een begeleider

Er zijn in Nederland geen bronnen voor het bestaan van een knecht van Sinterklaas vóór het einde van de 18e eeuw.[6] Rond 1800 verschijnt bij de Erven Weduwe Jacobus van Egmont te Amsterdam een prentje met de titel De nieuwe Sint Nicolaas-prent waarop volgens het begeleidende rijmpje naast een Sint-Nicolaas te paard diens knecht te voet is afgebeeld in deftige kleding (als een kaptein), aan wie de sint opdracht geeft "te zoeken waar zoete of stoute kindren zijn, die hij dan komt bezoeken".[7] De afbeelding is geen specifieke beeltenis van de sint maar een ruiter te paard en een dresseur met zweep overgenomen van de gravure L’Epaule en Dedans uit het paardrijschoolboek Ecole de cavalerie, contenant la connoissance, l’instruction et la conservation du cheval uit 1733.[8][9]

In 1836 schrijft de archivaris Laurens Philippe Charles van den Bergh voor het eerst over den zwarten knecht van St. Nikolaas.[10] In al deze gevallen gaat het om literaire of artistieke verbeelding. Vanaf welk moment de personages van Sinterklaas en zijn zwarte knecht daadwerkelijk werden geënsceneerd, is onduidelijk.

De katholieke Amsterdamse schrijver en dichter Joseph Alberdingk Thijm (1820-1889) herinnerde zich in 1884 dat hij als 8-jarige bij een 'strooiavond' was geweest bij een Italiaans familielid van zijn moeder.[11] De goedheilig man werd daar begeleid door Pieter-me-knecht, een 'kroesharige neger' die cadeautjes uit zijn korf uitdeelde.[12] Een boekje dat hij in 1850 bij wijze van St.-Nicolaasgeschenk aan zijn collega Potgieter gaf, bevat een handgeschreven fictieve dialoog tussen St. Niklaas en een Pieter me knecht.[13][14] De Rotterdamse pastoor Bernard van Meurs (1835-1915) herinnerde zich uit zijn jeugd in Nijmegen eveneens een optreden van Pieter of Pieterbaas, de knecht van Sinterklaas, wiens komst werd aangekondigd met gerammel van kettingen. Ook had hij een roe bij zich.[15]

Boeman vóór 1850

Een Leesboek voor de jeugd, gedrukt te Amsterdam in 1802 beschrijft deze traditionele Sinterklaas als een vreeswekkende zwarte man:

Aanhalingsteken openen

Men had, voor tijden, en heeft nog wel hier en daar, de kwade gewoonte, dat men, op den dag, die aan eenen roomschen Heiligen, St. Nikolaas genaamd, gewijd is, kerels verkleedde en zwart maakte, die dan dien Heiligen moesten verbeelden, met rammelende kettingen aan de huizen rond gingen en de kinderen bang maakten. Den zoeten kinderen gooiden zij lekkers toe, en sloegen vaak de stoute jongens, welken zij ook eene roede bragten. [...] Ik had eenen broeder, die wat wild was. Mijne ouders meenden hem te temmen, wanneer zij op St. Nicolaas, eenen zwarten man op hem afzonden. [...] Men maakte hem wijs, dat St. Nikolaas hem mede nemen zou. Toen hij nu dien zwarten kerel zag, werd bij zoo bang, dat hij, over zijn gansche lijf, beefde. Hij kreeg zware galkoortsen en stierf 'er aan.[16]

Aanhalingsteken sluiten

Een personage in de vorm van een zwarte man of duivelsgestalte bestond in de folklore al langer. Meestal heette hij Klaas, soms was er sprake van namen als Bullebak, Zwarte Man, Piet met de Pooten (1749).[17] Deze man was een vaak bontgeklede gestalte, voorzien van rammelende kettingen, het gezicht soms met roet zwart geschminkt of voorzien van een masker. Soms was hij verkleed als harlekijn en voorzien van belletjes. Hij gaf snoepgoed aan de kinderen, maar werd tevens opgevoerd als boeman om hen tot gehoorzaamheid te bewegen. De zwarte gezichtskleur werd tegelijkertijd in verband gebracht met de schoorsteen waardoor hij het snoepgoed naar beneden zou werpen.[18] Het motief van Sinterklaas als boeman die stoute kinderen komt halen is onder andere te vinden in het gedicht Klaasje en Pietje van Hieronymus van Alphen uit 1778. Klaasje en Pietje zijn in dat rijm overigens de kindernamen.[19] Een dergelijke gestalte met een hoge muts en een korf met geschenken is ook afgebeeld op de prent St. Nicolaas Avond van Simon Andreas Krausz (1770-1825).[20]

De naam zwarte Piet werd tevens gebruikt tevens als een van de bijnamen van de duivel, of zoals hij in Vlaanderen werd genoemd: Pietje Pek.[21] Ook werden onder deze naam koboldachtige wezens of andere aardgeesten begrepen.[22] De bijnaam 'zwarte Piet' werd vroeger bovendien wel vaker door en voor rovers en andere misdadigers gebruikt, zoals Pieter Anthonisz. le Fever alias Swarte Piet van Leiden, die in 1695 in Amsterdam werd opgehangen.[23] Het was echter ook een gewone bijnaam, die veelal betrekking had op de haarkleur of kledij van de betrokkene.[24] In 1787 plaatst de stad Groningen opsporingsadvertenties voor de 58-jarige timmerman Jean Pierre Murguet alias Zwarte Piet uit Maastricht die gezocht werd wegens doodslag.[25] Jacob van Lennep voert in zijn roman Ferdinand Huyck uit 1840 de beruchte Zwarte Piet op, die 'vroeger in de West-Indiën heeft geëxcerceerd het bedrijf van zeeroover, en nu, bij gebrek van beter, zich met straatschenderij geneert'.[26]

Allison Blakeley, historicus te Boston, schreef een boek over stereotiepe uitbeelding van zwarte mensen in de Nederland (1993). Hij sluit niet uit dat de sinterklaasgestalte in eerste eeuwen na de Reformatie geregeld opgevoerd werd als een duister figuur, juist vanwege het taboe dat er bestond op het vereren van katholieke heiligen.[27] Dat zou ook verklaren waarom de Ouwe Sunderklazen of Klaasooms op de Waddeneilanden soms zwartgemaakte gezichten of maskers op hebben. Volkskundigen gaan ervan uit dat de boeman – onder invloed van het protestantisme – Sint-Nicolaas heeft verdrongen en ook zijn naam heeft overgenomen. Daardoor kon de gestalte van de zwarte Sinterklaas tegenstrijdige elementen in zich verenigen.[28]

Bronnen uit andere delen van Nederland en het aangrenzende Noord-Duitsland lijken het bovenstaande te bevestigen. Een Groningse beschrijving uit het einde van de 18e eeuw verhaalt hoe op sinterklaasavond mannen verkleed als duivels bij de huizen aanklopten, op zware houten klompen, voorzien van kettingen, met een masker (scherbelskop) op en een koeienhuid met horens omgeslagen. Met holle stem vroegen ze: 'zijn hier ook stoute kinderen?' En als kinderen tegenstribbelden, vroegen de ouders soms: 'nu, als gij stout zijt, dan wil ik de zwarte man, met de lange baard, halen'.[29] Uit de Veluwe stamt een afbeelding van rond 1900 van een zwartgemaakte sinterklaas met een lange bezem en een ketting aan zijn voet; aan zijn hoge hoed hangt een belletje.[30]

Bewerking van Pocci's lustiges Bilderbuch van Franz Pocci, München, 1852

In het overwegend protestantse Noord-Duitsland vinden we vergelijkbare gestalten, die – net als in Nederland – eigenschappen van Sinterklaas en een zwarte boeman combineerden. Op het Oost-Friese eiland Wangerooge heette de verbasterde duivelsgestalte Sunnerklaus. Hij ging op kerstavond samen met zijn knecht Greifan alle huizen langs en ondervroeg de kinderen of ze al konden bidden. Ze moesten beloven gehoorzaam te zijn en hem een hand geven. Ze kregen dan een krakeling. Daarbij werd bovendien een verbasterde versie van het bekende Nederlandse sinterklaaslied gezongen: Sünnerklaas, du hilge Mann, Treck die beste Sabbat (tabberd) an. Men meende dat de goedheilig man met zijn schimmel over het wad was komen aanrijden.[31] In het Jeverland deed Knecht Ruprecht omstreeks 1870 de ronde op een wit paard.[32] In de Vierlande bij Hamburg had hij een lange baard, een zwartgemaakt gezicht of een papieren masker, hoge laarzen en een wit laken met een strooien touw omgebonden.[33] Andere namen voor deze gestalte waren Klas Bur, Aschenklas (genoemd naar de buidel met as, waarmee stoute kinderen geslagen werden) of Bullerklas (Westfalen en Nedersaksen; de laatste genoemd naar het lawaai dat hij maakte), Pulterklas (Dithmarschen), Ruhklas of Klingklas (Mecklenburg). Deze Ruhklas, met een koeienvel omgeslagen, werd begeleid door zijn knecht Rumpsack. De hiermee verbonden maskerades en lawaaioptochten die oorspronkelijk op Sint Nicolaas of Sint Maarten plaatsvonden, kregen later een plek op kerstavond of oudejaarsavond.[34] Maarten Luther spande zich persoonlijk in om het katholieke sinterklaasfeest naar kerstavond te verplaatsen. Alexander Tille geeft in zijn boek Die Geschichte der Deutschen Weihnacht (1893) een serie voorbeelden van 17e-eeuwse kerstoptochten, waarbij een Christusfiguur met lange baard werd begeleid door groepen engelen en zwarte knechten verkleed als harlekijn of hansworst. De zwarte gestalten drongen de huizen binnen om de kinderen te intimideren.[35]

In de Nederlanden bestond niettemin een verschil tussen protestantse en katholieke gebieden. De sinterklaasgestalte van een bisschop te paard was in een katholieke streek als Noord-Brabant al aan het einde van de 18e eeuw in zwang.[36] De zwarte boemangestalte die vóór 1800 meestal als Sinterklaas maar soms ook als Zwarte Piet werd betiteld, kwam daarentegen vooral in Noord-Nederland voor. Opvoedkundigen waarschuwden vanaf het einde van de 18e eeuw tegen de negatieve invloed van de traditionele boeman- en sinterklaasgestalten die bij kinderen vooral angst opriepen. In sinterklaasliedjes, teksten en op afbeeldingen (zoals koekplanken) kwam steeds vaker het beeld naar voren van een goedheilig man met een witte baard op een wit paard, die over de daken reed en cadeautjes door de schoorsteen wierp. Er zijn aanwijzingen dat men vanaf het begin van de 19e eeuw (en vooral in katholieke kringen) de goedheilig man daadwerkelijk is gaan uitbeelden als een levend personage, terwijl zijn tegenhanger werd omgevormd tot zwarte knecht en beladen met etnische stereotypen.[37][38]

Net als in Nederland heeft men ook in Duitsland rond 1800 geprobeerd bestaande tradities 'beschaafder' te maken. Het is mogelijk dat de zwarte helper van de sint – net als het gebruik van de kerstboom – tevens via Duitse immigranten in Nederland bekend is geraakt. Een mogelijke voorloper van de nieuwe zienswijze is een Duits boekje uit 1803 (of eerder), Amaliens Beschäftigung froher Stunden van C.A. Stegmann (pseudoniem voor Georg Peter Dambmann te Darmstadt). Hierin staat het gedicht Der Weihnachtsmann und sein Knecht Ruprecht.[39] De Kerstman wordt hier voorgesteld als 'een Turk', vergezeld door knecht Ruprecht, een als negerslaaf verklede hulp.[40]

Jan Schenkman als vernieuwer (1850)

Een van de eerste afbeeldingen van een zwarte knecht van Sint-Nicolaas, hier nog niet gekleed als een page. (Jan Schenkman, 1850)

De vroegst bekende afbeeldingen van een zwarte knecht als metgezel van Sinterklaas komen voor in prentenboekjes, waarvan Sint Nikolaas en zijn knecht uit 1850, geschreven door de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman, de oudste is.[41] Van dit populaire werkje werden in de loop der jaren verschillende edities uitgegeven.[42] De knecht heeft geen naam en wordt in de eerste editie afgebeeld in grof linnen kleding, mogelijk matrozenkleding uit die tijd. Volgens Henk van Benthem zou het figuur gemodelleerd zijn naar de afbeelding van een Saraceen in Ivanhoe van Walter Scott (eerste Nederlandse druk 1824). Deze suggestie uit 2012 werd door John Helsloot van het Meertens Instituut ontkracht.[43]

In de derde[11] editie verschijnt de knecht met pofbroek, baret en het “algehele uiterlijk van een page”.[44] Waar de illustratie dit beeld op heeft gebaseerd is onbekend. Mogelijk is er een relatie met de ca. 15-jarige slaaf uit Nubië die prinses Marianne[45] kocht op een markt in Caïro.[11] Een andere theorie is dat de figuur is gebaseerd op de zwarte pages die rijke kooplieden als bediende hadden en die op schilderijen is afgebeeld.[11] Huidige onderzoekers gaan er in elk geval van uit dat het boekje van Schenkman grote invloed heeft gehad op de Sinterklaasviering in Nederland. Er bestond "in het Amsterdam van die tijd duidelijk een voedingsbodem om het sinterklaasfeest te veranderen", stelt onderzoeker John Helsloot. Een nieuw uitgevonden Zwarte Piet paste daarom beter in het gewenste beeld dan de oude zwartgemaakte 'Klazen'.[37] Het is de vraag of de donkere knecht een idee was van Schenkman, diens uitgever Bom, of de tekenaar.[46]

De zwarte knecht werd vanaf dit moment snel populair. In een artikel uit 1859 wordt beschreven dat menige sinterklaas zich laat 'vergezellen door een ander personaadje, een neger die onder den naam van Pieter mijn knecht niet minder populair is dan de Heilige Bisschop zelf'.[47]  Oudere elementen als de zwarte boeman werden in het feest geïntegreerd; het verkleedritueel van de opgeschoten jeugd werd omgebogen in de gewenste richting.[37] De figuur van de zwarte helper was in 1884 inmiddels een bekend verschijnsel geworden in Amsterdam; in dat jaar deelden Sinterklaas en een zwarte knecht cadeaus uit op "Het kinderfeest in den Parkschouwburg"[48] en organiseerde de eigenaar van een kledingzaak een intocht, waarbij Sinterklaas arriveerde per gondel die door Pieter-me-knecht werd bestuurd.[49] In prentenboeken uit deze tijd wordt Zwarte Piet ook wel afgebeeld als rijdend op een ezel, naast Sinterklaas. Na 1890 krijgt Zwarte Piet de rol van bestraffer van stoute kinderen: hij gaat rammelen met kettingen en  slaat soms met de roe.[11][50]

De tot nu toe oudst bekende foto waarop een zwarte knecht voorkomt dateert van 1885 met de aankomst van Sinterklaas en Zwarte Piet, te paard en te ezel, op het station van Purmerend. Een andere vroege foto dateert van 6 december 1891. Hierop is de sinterklaasviering afgebeeld aan boord van het marineschip Koningin Emma op de Atlantische Oceaan. Een jaar later werd deze foto gepubliceerd in het tijdschrift 'Eigen Haard'.[51]

Bezoek van Sinterklaas en Zwarte Piet aan een Nederlandse familie in Nederlands-Indië, 1939, Tropenmuseum

Tegen 1895 was de naam Zwarte Piet overal in zwang geraakt.[52][53] Andere, meest regionale namen bleven echter nog een hele tijd in zwang, zoals Assiepan, Jacques Jour of Sjaak Sjoor (Noord-Brabant), Sabbas (Zeeland), Hans Moef, Hans van Vese (of Hansje van Kese), Heintje Pik, Jan de Knecht, Krik-krak, Micheltje, Nicodemus, Pieterman, Pikkie, Robbert, Trappadoeli, Zwarte Jan of Zwarte Klaas.[54]

Al aan het einde van de 19e eeuw werden bij openbare sinterklaasvieringen soms 'zwarte knechten' (en andere figuranten) ingezet.[55] Het aantal Zwarte Pieten dat Sinterklaas vergezelt nam toe. In 1924 had Sinterklaas bij de intocht in Amsterdam nog slechts één zwarte knecht bij zich.[11] In 1934 waren daar zes Zwarte Pieten aanwezig: Surinaamse matrozen van een schip dat in de haven lag.[56] Ook in de rest van Nederland en in Nederlands-Indië doken in de jaren dertig Zwarte Pieten op.[57][58] Het aantal Zwarte Pieten groeide gestaag. Na de Tweede Wereldoorlog organiseerden Canadese militairen in Nederland een sinterklaasviering met een massa Zwarte Pieten.[59] Bij de intocht van Sinterklaas in Amsterdam waren er in 2013 meer dan 600 (ook vrouwelijke) Zwarte Pieten. Toch wordt er in liederen en verhalen meestal van één Piet gesproken, de oude teksten werden nooit aangepast.

De Pieten gedragen zich in de eenentwintigste eeuw als acrobaten en grappenmakers en halen kwajongensstreken uit. Elke Piet heeft vooral bij de televisie-uitzendingen elk een eigen taak in de logistiek van het Sinterklaasfeest gekregen. Zo zijn er Inkooppieten, Inpakpieten, Magazijnpieten, Jongleerpieten en Transportpieten.

Van knecht naar kindervriend

St. Nikolaas bij stoute kinderen, 1885

Tot ver in de tweede helft van de 20e eeuw was Zwarte Piet een niet zo slimme helper die zich van een brabbeltaaltje bediende.[bron?] Toen immigratie vanuit de voormalige koloniën ervoor zorgde dat Europeanen beter vertrouwd raakten met Afrikanen, ontwikkelde Piet zich tot een respectabele assistent van de vaak verstrooide Sinterklaas.[bron?] Zijn kapsel ontwikkelde zich van kroes tot krullen, zijn oorringen verdwenen op sommige plaatsen.[60]

Een andere verandering die Zwarte Piet doormaakte, was dat hij door de jaren heen steeds minder als kinderschrik ging fungeren. In de 19e eeuw werd van Zwarte Piet vaak verteld dat hij het hele jaar door voor Sinterklaas bekeek wat de kinderen deden (Alles ziet die slimme Piet, zich vergissen kan hij niet, is een zinsnede uit een sinterklaasliedje). Was een kind stout, dan liep het het risico dat het in de zak werd meegenomen naar Spanje, alwaar het zich voor de sint moest uitsloven (zie ook man met de zak). Tot de jaren tachtig van de 20e eeuw droeg Zwarte Piet dan ook een roe en een zak met snoepgoed. Zo moest hij stoute kinderen afschrikken, brave kinderen werden met snoep en cadeautjes beloond. Onder druk van veranderende opvoedkundige inzichten verdween het dreigende element uit het karakter van Piet gaandeweg helemaal, tezamen met de roe. Van de oude rol van Zwarte Piet zijn nog wel sporen te vinden in de teksten van sommige sinterklaasliedjes (bijvoorbeeld wie zoet/braaf is krijgt lekkers, wie stout is de roe).

Wandeling van de Sint en zijn knecht door Volendam, terwijl zij onderweg aan kinderen speculaas en taai-taai uitdelen en zwarte Piet pepernoten strooit, 30 november 1938
Sinterklaasavond: tekening van gezin waarvan het zoontje de roe heeft gekregen. Sint-Nicolaas en Zwarte Piet vertrekken net.

Toch zijn er in de 20e eeuw nog sporen van de boeman die met kettingen rinkelde en zijn zwarte knecht die kinderen in een zak stopt.[61] Sinterklaas wordt als boeman ook wel Knecht Nikolas genoemd, waarbij wordt verwezen naar de folkloristische nikker (waterduivel).[62]

Vanaf medio 20e eeuw heeft Piet zich ontwikkeld tot een ware kindervriend.[63] Piet is de persoon die de pepernoten en/of ander snoepgoed uitdeelt en komt strooien. De zak heeft Piet nog wel bij zich, maar hij stopt er geen kinderen meer in. Integendeel: in de zak zit juist het strooigoed. De moderne Zwarte Piet heeft ook het attribuut van de roe niet meer bij zich.

Sint-Maarten en Sint-Pieter

Sint-Maarten wordt soms bijgestaan door een Zwarte Piet, zoals in de streek rond Veurne en Ieper (zie ook overlapping met sinterklaasfeest) en in het verleden ook in Venlo.[64] In het Friese dorp Grouw wordt Sint-Pieter vergezeld van een Zwarte Piet, die Swarte Pyt wordt genoemd.

In andere landen

Nikolaus, Nikoloweibl en Buttnmandl, Berchtesgaden, Duitsland, 2007

Voor Nederland en België is Zwarte Piet een typisch verdichtsel voor de hulp van Sinterklaas, maar ook in de buurlanden komen begeleiders, veelal in een andere verschijningsvorm, van de Heilige Nicolaas voor. Vaak hebben ze een duister uiterlijk en dragen ze een roe en/of zak. Met name in Midden- en Zuid-Duitsland en in de Alpenlanden zijn deze verklede gestalten vrij algemeen geweest.

  • In Midden- en Zuid-Duitsland en in de Alpenlanden werd Sinterklaas begeleid door de vriendelijke knecht Ruprecht, of door een angstaanjagend persoon (soms met bokkenhoorn), zoals Krampus of Percht, die soms luidruchtig met kettingen door de straten sleepten. Meestal waren deze gestalten verbonden met het Sint-Nicolaasfeest, maar soms met kerstfeest of Sint-Maarten. In Noord-Duitsland werden de kettingen soms vervangen door narrenbelletjes. In het Rheinland[11] kent de zwartgeschminkte men Hans Muff.
  • Pelznickel, Belschnickel, Belznickle, Belznickel, of Pelznikel kan worden vertaald met 'ranselende Nicolaas'. Ook bij de Duitstalige minderheid in Pennsylvania kende men deze Belsnickel. In streken waar de zwarte gestalte verbonden was met Sint-Maarten, sprak men van Pelzmärtel of Belzmärte. Deze figuur treedt ook zelfstandig op en geeft lekkers aan brave kinderen en kool en een roe aan ondeugende kinderen.
  • In Zwitserland heet de begeleider van Sinterklaas Schmutzli ('viezerik').[65] Sinterklaas wordt tijdens het Klausjagen (Sinterklaas-jacht) in Küssnacht door vier Schmutzli's begeleid, ze delen koekjes uit aan het publiek. In Hallwil gaan tijdens het Chlausjagen zes Chlausen langs de woningen, de Joggeli moet een knecht uitbeelden. De Möörech had na de terugkeer van het ooit verboden gebruik een lachend gezicht van een donkere Afrikaan met kroeshaar, maar aangezien hij de Dood moet uitbeelden, kreeg hij een doodsmasker en donkere kleding.
  • Noordoost-Frankrijk en Wallonië kennen Père Fouettard (in de Elzas Hans Trapp genoemd) als knecht voor Sinterklaas. De naam verwijst naar het zweepje, waarmee stoute kinderen bestraft worden.[66]
  • In Luxemburg komt Kleeschen of Zinniklos uit de hemel met zijn duistere gezel Houseker. De persoon die de Houseker speelt wordt soms uitgedost als een paard en meegevoerd aan een ketting. In andere gevallen rijdt hij op een paard of probeert als schimmelrijder te verschijnen. In weer een andere vorm is hij bekleed met stro en draagt de ketting zelf.
  • Op Ambon (Indonesië) wordt Sinterklas (de kerstman) geholpen door Om Pit of Suarte Pit (Zwarte Piet), maar ook door Ibu Peri (de toverfee) en dansende Baduts (clowns). Ook hier wordt lekkers uitgedeeld, maar stoute kinderen worden met de roe "geslagen" en in de zak meegenomen[67].
  • Op de Nederlandse Antillen wordt Sinterklaas begeleid door Zwarte Pieten, Sinterklaas wordt wit geschminkt. Op Curaçao zijn er naast Zwarte Pieten als begeleider van Sanikolas ook Pieten met alle kleuren van de regenboog en fantasiewezens.

Herkomst

Mikulas, zwartgeschminkte duivels en engelen in Praag, 2010

De huidige invulling van een donkere gestalte als schaduwfiguur van Sinterklaas komt alleen in Noord-Europa voor.[68] Over de herkomst van Zwarte Piet zijn de meningen verdeeld. De oudste afbeeldingen waarop de zwarte knecht staat afgebeeld dateren uit het midden van de 19e eeuw. In Nederlandse en Belgische bronnen vóór het einde van de 18e eeuw wordt Sinterklaas in de regel alleen opgevoerd.

In de 19e-eeuwse Germaanse mythologie zag men in de figuren van Sinterklaas en Zwarte Piet graag de afspiegeling van de god Wodan en zijn knecht, de trouwe Eckart. Zwarte Piet zou de plaatsvervanger van de overwonnen Wodan zijn, of diens helper Nörvi, de zwarte vader des nachts. De roe was oorspronkelijk een vruchtbaarheidssymbool. Het grootste deel van deze theorieën wordt door hedendaagse volkskundigen als achterhaald beschouwd.[6][bron?] Ze waren verbonden met nationalistische sentimenten, die in de 20e eeuw vooral in Duitsland misbruikt werden voor politieke doeleinden.[bron?] Nederlandse volkskundigen als Jos Schrijnen en Dirk Jan van der Ven namen deze theorieën voetstoots over, waardoor ze een brede verbreiding hebben gekregen.[bron?] Zwarte Piet werd zo een verslagen en bekeerde 'demon' die op zijn beurt positieve en negatieve elementen in zich droeg.

Volgens de katholieke volkskundige Karl Meisen (1931) stammen deze duistere figuren eerder uit de bedeloptochten die de leerlingen van middeleeuwse kloosterscholen hielden.[69] Daarbij werd een van de jongens tot kinderbisschop gekozen, terwijl de anderen zich soms als duivels, afschrikwekkende monsters of wilde dieren verkleedden. Kinderbisschoppen kwamen tot de 17e eeuw ook in Nederland voor, bijvoorbeeld in Oldenzaal.[70] De 'heidense' elementen waarnaar vaak verwezen wordt, betreffen echter geen directe voorchristelijke overblijfselen zoals de aanhangers van de 19e-eeuwse mythologie meenden. Hedendaagse volkskundigen wijzen die mogelijkheid – in navolging van Meisen – beslist af.[6] Eerder gaat het om een veelzijdige erfenis die door 16e- en 17e-eeuwse kerkelijke instanties met terugwerkende kracht als 'heidens' werd bestempeld.

Cultuurhistoricus Louis Janssen betoogde in 1993 dat de figuur van Zwarte Piet wel degelijk oudere wortels heeft in middeleeuwse dodenoptochten en de heidense voorlopers daarvan.[71] Een andere insteek heeft Phyllis Siefker, Santa Claus. Last of the Wild Men (1996). Zij betoogt dat de gestalten van Sinterklaas en de Kerstman (Santa Claus) altijd tegenstrijdige elementen hebben bevat. Die zouden weliswaar uit een voorchristelijke tijd stammen, maar werden telkens opnieuw getransformeerd. Soms gingen deze elementen samen; vaker raakten ze opgesplitst en kregen ze gestalte in twee afzonderlijke personages. De gestalte van Zwarte Piet en zijn zwartgemaakte voorlopers is daarom volgens Siefker niet alleen ontleend aan Sinterklaas en zijn hulpje, maar ook aan de wilde man die een belangrijke rol in middeleeuwse dorpsfeesten speelde en zijn heidense voorlopers. Sinterklaas en Zwarte Piet vormen "twee kanten van dezelfde medaille [...], een combinatie van Romeinse, christelijke, Grieks-orthodoxe, Germaanse en Noorse, maar ook heidense invloeden, die het katholicisme en de protestante reformatie niet ongeschonden hebben doorstaan".[72]

Daarnaast circuleren er diverse populaire verklaringen voor de herkomst van de zwarte knecht die soms teruggrijpen op 19e-eeuwse theorieën.[73]

  • Hij zou verwant zijn aan de zwarte raven Huginn en Muninn, die Wodan vergezelden.[74]  Deze raven luisteren mensen af en fluisteren wat zij gehoord hebben in het oor van Wodan.[11] Deze theorie zou gebaseerd zijn op de sprookjes van Grimm.
  • Hij zou afstammen van twee voorchristelijke watergoden, aldus Tonny van Renterghem in When Saint was a Shaman (1995).[75]
  • Hij zou oorspronkelijk een schoorsteenveger zijn, en van het roet zwart zijn geworden.[76]
  • Hij zou gemodelleerd zijn naar de 16e-eeuwse Venetiaanse legercommandant Christofforo Moro (gesneuveld in 1571), wiens zwaard en helm naast de relikwieën van Sint Nicolaas in de kerk van San Nicolò al Lido werden bewaard. Dit beweert Arno Langeler in zijn boek Zwarte Piet uit 1994.[77]
  • Hij zou een Ethiopische zwarte slaaf zijn die door de heilige Nicolaas op een slavenmarkt in Myra werd vrijgekocht.[78]

Bezwaren

1rightarrow blue.svg Zie Zwartepietendiscussie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
De kunsthistorica Eugenie Boer-Dirks stelt dat de knecht van Sinterklaas niet voor de 19e eeuw is ontstaan, en dat het vervolgens het motief van de negerpage uit de 17e-eeuwse schilderkunst was, waaraan het beeld van de Zwarte Piet kan zijn ontleend.[9] (hier keizerin Catharina I van Rusland)

In de tweede helft van de 20e eeuw kwam de discussie op gang of de knecht van Sinterklaas, Zwarte Piet, een racistische bijklank zou hebben. Zowel de huidskleur als de sociale positie van Zwarte Piet vormden hiervoor de aanleiding.

Een aardig prentenboek naar het Hoogduitsche kinderwerk 'Der Struwwelpeter' voor Nederlandsche jongens en meisjes bewerkt, ca. 1860

Door sommigen wordt in Zwarte Piet een slaaf gezien. Schenkman stelde de helper echter voor als een knecht. Slavernij bestond nog in Suriname, maar was in Nederland zelf ongebruikelijk.[79] Dat Piet al bij Schenkman schoeisel draagt, pleit eveneens voor een status als vrij man.[37]

Schenkman heeft zich mogelijk laten inspireren door publicaties uit zijn tijd. Zo publiceerde Heinrich Hoffmann vijf jaar eerder Struwwelpeter, waarin een zwarte jongen door een figuur met een lange baard die de 'grosze Nikolas' wordt genoemd met een kamerjas aan en slaapmuts op, beschermd wordt voor pesterijen van blanke kinderen.[37] Een ander verhaal dat hem kan hebben beïnvloed, werd in het tijdschrift Timotheus gepubliceerd. Dit verhaal ging over een gewezen slavenbezitter, een edele en voorname oude man met witte haren, die zich op zijn ziekbed verzoent met zijn bediende, de zoon van een van zijn ex-slaven, en oproept tot afschaffing van de slavernij. Het reduceren van Zwarte Piet tot een uiting van het koloniale denken is volgens Rita Ghesquière dan ook "een sterke vereenvoudiging" die geen recht doet aan het historische materiaal.[68]

In deze reclame uit het begin van de 20e eeuw is Zwarte Piet, in een voor hem ongebruikelijk kostuum, afgebeeld als een karikatuur, die nu als racistisch kan worden bestempeld.

Desalniettemin zijn er in de loop der tijden elementen in de rol van Zwarte Piet geslopen, die soms als discriminerend worden ervaren. Aanvankelijk hanteerde Sinterklaas de roede, maar met de introductie van Zwarte Piet werd het straffen van kinderen hoe langer hoe meer de taak van voornoemde. De aanvankelijk neutrale uitbeelding van de knecht veranderde in de loop der tijd in een karikaturale weergave van een zwarte man.[37] Vanaf de jaren zestig kreeg Piet weer een positiever imago.

Onderzoek van Gábor Kozijn in 2014 liet zien dat een grote meerderheid Zwarte Piet in de huidige uiterlijke verbeelding wenst te behouden. Alleen in Amsterdam is er een grote minderheid die het uiterlijk van Zwarte Piet wenst aan te passen.[80] Inmiddels is het debat veranderd in een brede maatschappelijke discussie die vooral draait om de kwestie in hoeverre gebruiken die door een deel van de Nederlanders als kwetsend worden ervaren, dienen te worden gehandhaafd.

De protesten tegen Zwarte Piet roepen ook tegenacties op. Voorstanders van Zwarte Piet stellen dat zij een Nederlandse traditie verdedigen die in hun ogen niets met racisme te maken heeft.

Zie ook

Zwarte Piet en Sinterklaas op bezoek bij moeder en kind, Nationaal Archief, 1925

Externe links

Referenties

Beluister

(info)