Betuwe

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Zie Betuwe (doorverwijspagina) voor andere betekenissen van Betuwe.
Betuwe
Regio van Nederland Vlag van Nederland
Geografie
Provincie Vlag Gelderland Gelderland
Gemeente Vlag Buren Buren
Vlag Culemborg Culemborg
Vlag Lingewaard Lingewaard
Vlag Neder-Betuwe Neder-Betuwe
Vlag Overbetuwe Overbetuwe
Vlag Tiel Tiel
West Betuwe
Vlag Arnhem Arnhem (Zuid)
Vlag Nijmegen Nijmegen (Noord)
Coördinaten 51°55'0"NB, 5°30'0"OL
Bevolking
Talen Nederlands
Dialecten Zuid-Gelders
Nederbetuws
Overbetuws
Foto's
Betuwe.jpg
Landschapsbeeld van de Betuwe, met onder andere fruitbomen en grienden langs de Linge bij Enspijk
Rivier de Linge tussen Rumpt en Beesd

De Betuwe is een streek in het zuidwesten van de Nederlandse provincie Gelderland. De streek wordt in het zuiden begrensd door de Waal en in het noorden door de Nederrijn en de Lek. De westelijke grens van de Betuwe valt samen met de grens tussen Gelderland en de provincies Utrecht en Zuid-Holland. In het oosten wordt de streek begrensd door de Nederrijn en het Pannerdensch Kanaal.

Het karakter van de streek wordt vooral gekenmerkt door de tuinbouw; in het bijzonder de fruitteelt in boomgaarden, die bij uitstek in de lente een opvallend aspect vormen vanwege de bloesem en daardoor (plaatselijk) een attractief element zijn. Tevens staat de Betuwe bekend vanwege het relatief veel voorkomen van oppervlaktewateren in het landschap. De Betuwse rivier de Linge, die dwars door de streek loopt, is een prominent landschapselement van de Betuwe. Ook is de streek bekend vanwege de goederenspoorlijn de Betuweroute.

Etymologie[bewerken | brontekst bewerken]

Er bestaan verschillende opvattingen omtrent de juiste oorsprong en betekenis van de naam Betuwe. Dikwijls wordt de streeknaam in verband gebracht met woorden als 'beter', 'goed' of 'profijtelijk'.[1][2] Meestal wordt verondersteld dat de naam verwijst naar de zeer voedselrijke bodems die van nature in de streek voorkomen en zorgen voor vruchtbare landbouwgronden. Voorts wordt vaak beweerd dat Betuwe grofweg 'goede grond' zou betekenen. Dit zou het tegenovergestelde zijn van de naam van de aangrenzende landstreek de Veluwe, dat ruwweg 'slechte grond' zou betekenen, vanwege de voedselarme bodems aldaar.[2]

Een enigszins vergelijkbare opvatting zou zijn dat Betuwe vertaald kan worden als 'het goede eiland'.[3] Deze naam zou al voor de Romeinse tijd aan deze vruchtbare landstreek zijn gegeven toen de Rijn (met zijn aftakkingen) het gebied nog volledig omsloten had. De Betuwe zou toen een eiland in de Rijndelta zijn geweest, waarop later de Germaanse stam de Bataven hun kernland zouden hebben gehad. Tevens benoemde Julius Caesar in zijn Commentarii de bello Gallico een eiland in het Nederlandse rivierengebied waarop de Bataven woonden; dit eiland draagt de naam insula Batavorum ofwel 'eiland van de Bataven'.

Nog een andere, vooraanstaande verklaring is echter dat de naam Betuwe oorspronkelijk is afgeleid van (een eertijdse stamnaam van) de Bataven zelf; dit kan in tegenstelling zijn met de opvatting dat de streeknaam verwijst naar de voedselrijke grond. Het Germaanse element *bata zou met het Gotische bōta ('baat' of 'profijt') of batiza ('beter') in verband kunnen worden gebracht.[4] Hierdoor zou de stamnaam de Bataven grofweg 'de beteren' kunnen betekenen.[5] Wanneer dit wordt vergeleken met insula Batavorum ('eiland van de Bataven') dan zou in deze benaming Bataven/Batavorum verband houden met 'beter', 'goed' of 'profijtelijk', waardoor de Betuwe als 'eiland van de Bataven' toch ook herleidt kan worden tot iets als 'het goede eiland' of 'het eiland van de beteren'. Dit wordt als een opmerkelijk gegeven beschouwd, want het is hierdoor onduidelijk of de etymologische associatie van de naam Betuwe met woorden als 'beter', 'goed' en 'profijtelijk' betrekking heeft op de vruchtbare (landbouw)gronden of op het Bataafse volk.

Er zijn ook historici die veronderstellen dat juist de Bataven hun stamnaam hebben afgeleid van (een eertijdse streeknaam van) de Betuwe.[3] In dit geval wordt ervan uitgegaan dat de streek al voor de komst van de Bataven een eertijdse naam voor Betuwe droeg, dat binnen deze opvatting wel iets soortgelijks als 'goede grond' of 'het goede eiland' betekent en dus hoogstwaarschijnlijk refereert naar de goede grond voor de landbouw.

Geografie[bewerken | brontekst bewerken]

De Betuwe ligt in het Gelderse rivierengebied. Het waterschap Rivierenland is verantwoordelijk voor het waterbeheer in de streek.

Topografie[bewerken | brontekst bewerken]

Onderverdeling[bewerken | brontekst bewerken]

De Betuwe wordt onderverdeeld in drie kleinere landstreken; dit zijn de Tielerwaard (het westelijke deel), de Neder-Betuwe (het middelste deel) en de Over-Betuwe (het oostelijke deel). De Tielerwaard bestaat uit de gemeentes Tiel en West Betuwe. De Neder-Betuwe wordt gevormd door de gelijknamige gemeente Neder-Betuwe en de gemeentes Buren en Culemborg. De Over-Betuwe bestaat uit het stadsdeel Nijmegen-Noord (gemeente Nijmegen), het stadsdeel Arnhem-Zuid (gemeente Arnhem), de gemeente Overbetuwe en nagenoeg het volledige grondgebied van de gemeente Lingewaard.

Voormalig Betuws grondgebied[bewerken | brontekst bewerken]

Sommige gebieden in het westen van de landstreek de Liemers hebben in het verleden in de Betuwe gelegen, in de kleinere streek de Over-Betuwe. Zo behoorde tot 1709 het grondgebied van de voormalige gemeente Rijnwaarden op het Gelders Eiland (nu onderdeel van de gemeente Zevenaar) tot de Over-Betuwe.[6] Dit gebied werd sinds de aanleg van het Pannerdensch Kanaal in 1709 bij de Liemers ingedeeld en was vooral door deze verandering van de waterloop meer op Zevenaar georiënteerd. Vooral in het begin waren er echter wel verschillen in het dialect merkbaar.

Ook hoorde de Middelwaard nabij Loo, een kleine buitendijkse strook van de gemeente Lingewaard in de Liemers, oorspronkelijk bij de Betuwe. De Middelwaard was aanvankelijk een riviereiland in de Rijn en hoorde bij de voormalige gemeente Huissen, waardoor het werd beschouwd als onderdeel van de Over-Betuwe. Na de 17e eeuw is dit riviereiland zich echter langzamerhand gaan verplaatsten naar de overkant van de rivier en is daar uiteindelijk aangezand, waardoor het nu tot de Liemers wordt gerekend. Desalniettemin zijn de gemeentegrenzen hierdoor nooit aangepast en is de Middelwaard nog altijd in bezit gebleven van de voormalige gemeente Huissen, die in 2000 is opgegaan in de fusiegemeente Lingewaard.

Bekende Betuwse plaatsen[bewerken | brontekst bewerken]

Tot de grotere en bekende Betuwse plaatsen behoren Tiel, Culemborg, Huissen, Elst en Geldermalsen. De Hanzestad Tiel heeft van oudsher al een voorname rol gespeeld in de streek en wordt soms zelfs de 'hoofdstad van de Betuwe' genoemd. Tiel heeft de belangrijkste regiofunctie binnen het samenwerkingsverband Regio Rivierenland, waarvan de Betuwe onderdeel is. Ook de vooraanstaande Nederlandse jamfabriek "De Betuwe" zat van 1885 tot 1993 in deze stad gevestigd; de jamfabriek speelde een belangrijke rol in de landstreek.

Topografische kaart van de Betuwe

Aangrenzende streken[bewerken | brontekst bewerken]

   Aangrenzende landstreken   
    Gelderse Vallei       Veluwe    
 Vijfheerenlanden  Brosen windrose nl.svg      
 Alblasserwaard   Liemers 
 Land van Heusden en Altena       
    Bommelerwaard   Land van Maas en Waal   Rijk van Nijmegen   De Duffelt 

Fysische geografie[bewerken | brontekst bewerken]

Beeldbepalend in de Betuwe is het rivierlandschap in het laagland van het zuidwesten van Gelderland. Het is gevormd door de Waal, de Nederrijn, de Lek en de Linge; deze rivieren behoren allen tot de benedenloop van de Rijn. Ook doorkruist het Amsterdam-Rijnkanaal de streek. Het landschap in de Betuwe bestaat hoofdzakelijk uit een afwisseling van oude stroomgeulen, de stroomruggen aan weerszijden daarvan en de kommen met rivierklei die verder van de rivieren vandaan liggen. De oude rivierlopen zijn op verscheidene plekken in het Betuwse landschap herkenbaar (zowel binnendijks als buitendijks). Overige typische landvormen die relatief veel in de landstreek voorkomen zijn rivierstranden, crevassegeulen, oeverwallen en kolken.

Agricultuur[bewerken | brontekst bewerken]

Vrucht van de zoete kers (Prunus avium)

De Betuwe staat vooral bekend om zijn grootschalige tuinbouw, waaronder in het bijzonder de fruitteelt van gewassen uit de rozenfamilie; vooral worden er appels, peren, kersen, pruimen en aardbeien geteeld. De oorzaak van dit landgebruik ligt in de geologie en bodemgesteldheid van de streek. In bijna de gehele Betuwe komt vruchtbare rivierklei voor in de bodem. Met name de stroomruggen met wat zandig materiaal werden van oudsher al gebruikt voor de tuinbouw; ze vormen een van de beste landbouwgronden van Nederland. In mindere mate komen ook wijngaarden in de Betuwe voor, waaronder het Betuws wijndomein, dat een van de grootste en bekendste wijngaarden van Nederland is.[7][8] Naast de fruitteelt in boomgaarden zijn er in de streek ook andere takken van de tuinbouw die relatief veel bedreven worden, waaronder de glastuinbouw (vooral in de Over-Betuwe) en de boomteelt. Vooral in de Tielerwaard komen nu ook nog relatief veel grienden voor langs de rivieroevers. Van de wilgentenen die van de grienden geoogst worden werd van oudsher een specifiek type Betuwse mand gevlochten dat een hoenderik wordt genoemd. Hoenderikken worden gebruikt bij het oogsten van de kersen.

Infrastructuur[bewerken | brontekst bewerken]

De Betuweroute tussen Gellicum en Hellouw, in de gemeente West Betuwe

Door de streek loopt de bekende goederenspoorlijn de Betuweroute. Deze 160 kilometer lange spoorlijn loopt van de Maasvlakte bij Rotterdam via de Betuwe naar de Duitse grens (enkele kilometers voorbij de stad Zevenaar). Ook het tracé van de Spoorlijn Elst - Dordrecht loopt door de Betuwe; deze spoorlijn wordt veelal de "Betuwelijn" genoemd.

De belangrijkste en grootste autoweg in de Betuwe is de rijksweg 15 die voor een groot deel door de streek loopt. Daarnaast is in de linkerhelft van de Betuwe de N320 een belangrijke autoweg; deze weg loopt van de stad Culemborg tot aan Kesteren.

Voormalige vervoersdiensten[bewerken | brontekst bewerken]

Van 1907 tot 1932 verzorgde het Bemmelse stoomtrambedrijf de Betuwsche Stoomtramweg-Maatschappij de Over-Betuwe van openbaar vervoer met stoomtrams. Tevens deed het bedrijf dienst voor het goederenvervoer in de Over-Betuwe.

Van 1966 tot 1971 fungeerde het Tielse streekbussenbedrijf de Betuwse Streekvervoer Maatschappij als openbare vervoersdienst in delen van de Betuwe en de Bommelerwaard. Dit streekbussenbedrijf was het resultaat van een fusie van de Velox uit Andelst, de ETAO uit Tiel en de Autobusonderneming J.H. van Ballegooijen uit Haaften.

Geschiedenis[bewerken | brontekst bewerken]

De Betuwe Bloeit, een Polygoonjournaal uit 1931, in zwart-wit en zonder geluid

In de Romeinse tijd liep de limes (de Romeinse rijksgrens) langs de Oude Rijn en de Nederrijn. Er zijn in de Betuwe op verschillende plaatsen vondsten gedaan uit de Romeinse tijd. Zo zijn er in Elst drie Romeinse tempels opgegraven: één in het gebied Westeraam (de Tempel van Westeraam) en twee onder de Grote Kerk in Elst (de Tempels van Elst).

Tijdens de middeleeuwen en in de Vroegmoderne Tijd behoorde de Betuwe grotendeels tot het Kwartier van Nijmegen; dit was een van de vier kwartieren (gewesten) van het oude hertogdom Gelre. Uitzonderingen waren het graafschap Buren, het graafschap Culemborg en de Kleefse enclave Huissen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd vooral in het oostelijke deel van de Betuwe (tot de lijn Opheusden-Dodewaard) veel gevochten. Gedurende deze periode zijn er in dit gebied van de streek 132 vliegtuigen neergestort. In Heteren is het Betuws Oorlogsmuseum "The Island" 1944-1945 gevestigd, dat hoofdzakelijk is gewijd aan de strijd die in de Betuwe plaatsvond in de periode 1944-1945.

Evacuaties[bewerken | brontekst bewerken]

Uitzicht op de Nederrijn tijdens hoogwater nabij Randwijk en Wageningen (2018)

Tijdens de herfst van 1944 (gedurende de Tweede Wereldoorlog) vond er een massale evacuatievlucht plaats in een groot deel van de Betuwe; het hoorde bij de evacuatie van Arnhem. Deze evacuatie vond na Operatie Market Garden plaats. Gedurende de Slag om Arnhem waren er al inwoners weggevlucht uit de landstreek. Op zaterdag 23 september 1944 kwam de Wehrmacht met een officieel bevel voor de bewoners om te vertrekken uit het gebied; er werd geadviseerd om naar het noorden te gaan (richting Apeldoorn en Ede). Ter nagedachtenis aan deze grote evacuatie in de Betuwe wordt sinds 2011 elk jaar de zogenaamde Exodus Wandeltocht georganiseerd.

In de winter van 1995 vond er een tweede grote evacuatie van de Betuwe plaats: de evacuatie van het Rivierenland. Vanwege gevaarlijke, extreem hoge waterstanden van de Rijn, Maas en Waal moesten 140.000 mensen uit de Betuwe en de aangrenzende polders worden geëvacueerd. De bewoners werden verplicht om na 31 januari 1995 voor vijf dagen tot drie weken weg te blijven. Als de dijken zouden breken, konden veel Betuwse plaatsen tot wel vijf meter onderwater komen te staan.[9]

Evenementen[bewerken | brontekst bewerken]

In de Betuwe vinden verscheidene jaarlijkse evenementen plaats, waarvan de meeste zijn gerelateerd aan de fruitteelt in de streek. In het bijzonder vinden de meeste Betuwse evenementen plaats in de bloesem- en oogsttijden van de fruitbomen.

Een bekend Betuws evenement is Appelpop; dit is het grootste gratis muziekfestival van Nederland. Het betreft een jaarlijks terugkerend popfestival in Tiel en vindt plaats tijdens de appeloogsttijd in september. In Tiel wordt tevens het jaarlijkse Betuwse Fruitcorso gehouden; hierbij worden optochten georganiseerd met praalwagens die versierd zijn met fruit en groenten. Het Fruitcorso wordt hoofdzakelijk bezocht en georganiseerd door inwoners van Tiel en andere plaatsen in de westelijke helft van de Betuwe. Net als Appelpop vindt het Fruitcorso plaats in de maand september.

De Betuwe is ook bekend vanwege de jaarlijkse wandelevenementen die in de lente in de streek worden georganiseerd. Tot de bekendste behoren de Betuwse 'bloesemtochten' ofwel 'lentetochten' in de omgeving van Geldermalsen, zoals de Betuwse Lentetocht en de Bloesemtocht van het Rode Kruis.

Afbeeldingen[bewerken | brontekst bewerken]

Trivia[bewerken | brontekst bewerken]

Zie ook[bewerken | brontekst bewerken]

Zie de categorie Betuwe van Wikimedia Commons voor mediabestanden over dit onderwerp.