Oekraïne

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Oekraine)
Ga naar: navigatie, zoeken
Україна
Oekrajina
Flag of Ukraine.svg Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg
(Details) (Details)
Oekraïne
Basisgegevens
Officiële landstaal Oekraïens
Hoofdstad Kiev
Regeringsvorm Republiek
Staatshoofd Oleksandr Toertsjynov (waarnemend)
Regeringsleider Arseni Jatsenjoek (waarnemend)
Religie Oosters-orthodox (76,5%[1]), Rooms-katholiek (8%) Islam (4%)
Oppervlakte 603.500 km² [2] (7% water)
Inwoners 48.457.102 (2001)[3]
44.573.205 (2013)[4] (73,9/km² (2013))
Overige
Volkslied Sjtsje ne vmerla Oekrajiny
Munteenheid hryvnja (UAH)
UTC +2 (zomers: +3)
Nationale feestdag 24 augustus
Web | Code | Tel. .ua | UKR | 380
Voorgaande staten
Sovjet-Unie Sovjet-Unie
Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek Oekraïense Socialistische Sovjetrepubliek
1991 (Val Sovjet-Unie)
Topografie
Oekraïne
Portaal  Portaalicoon   Landen & Volken

Oekraïne (Oekraïens: Україна) is een land in Oost-Europa dat in het zuiden grenst aan Rusland en aan de Zwarte Zee, in het oosten aan Rusland, in het noorden aan Wit-Rusland en in het westen aan Polen, Slowakije, Hongarije, Roemenië en Moldavië.
Oekraïne is na Rusland, Kazachstan en Turkije het grootste land van Europa. Het is echter wel het grootste land (qua oppervlakte) dat geheel in Europa ligt. De hoofdstad is Kiev (Kyjiv).

Ten noorden van Kiev ligt Tsjernobyl (Tsjornobyl) waar zich in 1986 een nucleaire ramp voltrok. Drie grote rivieren doorkruisen het land: de Dnjepr (Dnipro), de Dnjestr (Dnister) en de Donets.

Door onlusten in Oekraïne begin 2014 en de daarop volgende staatsgreep is het land verwikkeld in de Krimcrisis. Op 17 maart 2014 riep de Krim de onafhankelijkheid uit naar aanleiding van een volksraadpleging. Op 18 maart 2014 heeft Rusland het schiereiland opgenomen in de Russische Federatie. Bestuur op de Krim wordt sindsdien uitgeoefend door Rusland. De nieuw gevormde Republiek van de Krim wordt slechts door twee landen erkend: Rusland en Wit-Rusland. De andere landen spreken van een niet-legitieme annexatie van Oekraïens grondgebied.

Geschiedenis[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Geschiedenis van Oekraïne voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Nuvola single chevron right.svg Tijdlijn van de Oekraïnecrisis voor de ontwikkelingen sinds 21 november 2013

In de 9e-13e eeuw was in gedeelten van het huidige Oekraïne, Wit-Rusland en Rusland het Kievse Rijk gevestigd, opgericht door de Varjagen uit Scandinavië, die onder andere handel dreven op Constantinopel. In 988 werd het Byzantijnse christendom geïntroduceerd bij de bekering van Vladimir de Heilige, de toenmalige vorst van het Kievse Rijk. Het Rijk van Kiev (ook vaak Rus' genoemd) raakte langzamerhand versnipperd over verschillende vorstendommen en het Oekraïense grondgebied viel in 1240 ten prooi aan invallen van Mongolen. In de 13e en 14e eeuw wist Litouwen steeds meer voormalige Russische vorstendommen ten westen van de Dnjepr onder zijn gezag te verenigen. In 1362 werd ook Kiev ingenomen. Litouwen fuseerde in 1569 met Polen. De gebieden ten oosten van de Dnjepr werden in 1686 onderdeel van Rusland en wer­den geleidelijk gerussificeerd. Die ten westen van de Dnjepr bleven Pools, kwamen in 1795 onder Habsburg en ondergingen een westerse invloed. In deze periode werden de grondslagen gelegd voor de nu nog bestaande verschillen tussen het westen en het oosten.

Na de Oktoberrevolutie volgden tijdens de Russische Burgeroorlog verschillende regeringen elkaar in korte tijd op in Oekraïne:

Aantal stemmen voor onafhankelijkheid
(1 december 1991)
Aantal stemmen tegen onafhankelijkheid
(1 december 1991)

In 1922 werd de Oekraïense SSR onderdeel van de Sovjet-Unie. Tijdens het bewind van Stalin onderging het oostelijke deel van Oekraïne een krachtige industriële ontwikkeling. De gedwongen collectivisering van landbouwbedrijven leidde evenwel tot de holodomor-hongersnood van 1932-33, waardoor een vijfde deel van de boerenbevolking (5 tot 10 miljoen mensen) het leven liet.

In 1939 kwam ook het westelijk deel van Oekraïne onder Sovjetbewind. In 1941 vielen de Duitsers de Sovjet-Unie binnen. Zij gingen daarbij over tot grootschalige Jodenvervolgingen en het ronselen van ‘Ostarbeiter’. Oekraïne verloor toen een zesde deel van zijn bevolking. Na de Tweede Wereldoorlog ontwikkelde Oekraïne zich tot een van de belangrijkste en welvarendste socialistische sovjetrepublieken (SSR's). In 1954, tijdens het bewind van Chroesjtsjov, werd het schiereiland de Krim overgeheveld van Rusland naar Oekraïne.

Na de staatsgreep in Moskou riep het Oekraïense parlement op 24 augustus 1991 de onafhankelijkheid uit. Op 1 december werd een referendum gehouden over de onafhankelijkheid van het land. Bij een grote opkomst stemde 90% van de kiezers voor onafhankelijkheid. In de Krim was er ook een meerderheid voor, maar zo'n 40% van de bevolking stemde tegen.

Na de onafhankelijkheid was Oekraïne een grote kernmacht en beschikte over een arsenaal van kernwapens. Begin 1994 werd de internationale afspraak gemaakt dat Oekraïne binnen drie jaar 1800 raketten voor vernietiging aan Rusland afdraagt.[5] Het verrijkte uranium uit de kernkoppen wordt vervolgens met Amerikaanse financiële steun omgezet in brandstof voor kerncentrales. In het Boedapestmemorandum van 1994 werd vastgelegd dat het land in ruil voor de kernwapens een soevereiniteitsgarantie kreeg van de Verenigde Staten, Groot-Brittannië en Rusland.[6] Oekraïne ondertekende ook het non-proliferatieverdrag van kernwapens.

In november 2013 ontstond er in de hoofdstad Kiev een protestbeweging naar aanleiding van het niet tekenen van een associatieverdrag met de Europese Unie. De Russisch gezinde president Viktor Janoekovytsj vluchtte naar aanleiding van deze protesten naar Rusland. Ondertussen werd er in Kiev een nieuwe regering gevormd, de regering-Jatsenjoek. In de overwegend Russisch-sprekende delen van Oekraïne braken protesten uit tegen deze nieuwe regering, waarna Rusland het schiereiland Krim bezette. Op 18 maart 2014 annexeerde Rusland de Krim, ondanks hevig protest van onder meer de VS en de EU.

Het land wordt sinds de onafhankelijkheid meestal aangeduid als ‘Oekraïne’, zonder het lidwoord ‘de’.

Bestuurlijke indeling[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Bestuurlijke indeling van Oekraïne voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Oekraïne is onderverdeeld in 24 oblasten en een stad met een bijzondere status.

Oblasten:

Geografie[bewerken]

Mee bezig Mee bezig
Aan dit artikel of deze sectie wordt de komende uren of dagen nog druk gewerkt.
Toelichting: getallen moeten mogelijk worden aangepast
Klik op geschiedenis voor de laatste ontwikkelingen.
Oekraïense Karpaten

Oekraïne ligt in het zuidwesten van de voormalige Sovjet-Unie. In het westen en zuidwesten grenst het aan Polen (428 kilometer), Slowakije (90 kilometer), Hongarije (103 kilometer) en Roemenië (362 kilometer); in het zuiden aan Moldavië (939 kilometer) en een gedeelte aan Roemenië (169 kilometer); in het noorden aan Wit-Rusland (891 kilometer) en in het oosten, noordoosten en zuiden aan Rusland (1576 kilometer). De zuidgrens wordt bepaald door de Zwarte Zee en de Zee van Azov. De kustlijn is 2782 kilometer lang. De langste rivier is de Dnjepr. De oppervlakte van Oekraïne bedraagt 603.500 km², 3 procent van de voormalige Sovjet-Unie en ongeveer 14,4 keer de oppervlakte van Nederland. Daarmee is het na Rusland en Kazachstan de op twee na grootste republiek uit de voormalige Sovjet-Unie.

Het landschap bestaat grotendeels uit vlak terrein met de vruchtbare Pontische Steppe in het zuiden en uit verschillende plateaus. De belangrijkste daarvan is het Donets(Donbass)plateau in het uiterste oosten van het land. De enige bergen vindt men in het westen (Karpaten: 2061 meter). De kust van de Zwarte Zee bestaat uit vele baaien en riviermondingen. De kust aan de Zee van Azov is net als die aan de Zwarte Zee vooral laag, met hier en daar zandplaten.

In Oekraïne heerst een gematigd landklimaat met gemiddelde temperaturen in de winter van -7 à -8 graden Celsius in het noordoosten. In de zomer schommelt de gemiddelde temperatuur rond 18 graden Celsius in het noordwesten en 24 graden Celsius in het zuidoosten (subtropisch). De zomers zijn daarmee in het algemeen warm en de winters niet te koud.

Steden[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie lijst van grote Oekraïense steden voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Lviv, qua inwonertal de zevende stad van Oekraïne

67% van de bevolking leeft in steden, de overige 33% op het platteland. De grootste van de 454 steden in Oekraïne zijn:

Bevolking[bewerken]

Mee bezig Mee bezig
Aan dit artikel of deze sectie wordt de komende uren of dagen nog druk gewerkt.
Klik op geschiedenis voor de laatste ontwikkelingen.

Taal[bewerken]

Percentage Oekraïens als moedertaal per oblast (in 2001)
Meest gebruikte moedertaal volgens de volkstelling van 2001 (blauw - Oekraïens, rood - Russisch, groen - Roemeens, blauw-groen - Krim-Tataars, oranje - Hongaars, paars - Bulgaars, geel - Gagaoezisch, cyaan - Pools, licht oranje - Albanees)

De officiële taal van Oekraïne is het Oekraïens. Het Oekraïens is nauw verwant aan het Russisch, te vergelijken met de verwantschap tussen het Nederlands en Duits, maar heeft veel Poolse leenwoorden, wat komt door de eeuwenlange Pools-Litouwse overheersing. Van de bevolking heeft 67% het Oekraïens als moedertaal, maar veel mensen spreken ook Russisch; 24% spreekt het Russisch ook als moedertaal,[1] vooral op de oostelijke oblasten Donetsk en Loehansk. Sinds 8 augustus 2012 wordt het Russisch ook officieel erkend als regionale taal. In het westen spreekt een kleine minderheid ook Hongaars (zie: Hongaarse minderheid in Oekraïne), Pools en Roemeens. De streek Boedzjak in het zuiden is de meest multi-etnische regio van Oekraïne. Hier wordt onder andere veel Bulgaars gesproken. Op de Krim wordt ook Krim-Tataars gesproken.

Toen Oekraïne deel uitmaakte van de Sovjet-Unie, werd kennis van het Oekraïens niet aangemoedigd, maar na de onafhankelijkheid bloeide de taal weer op. Toch is de taal in dit voorheen sterk gerussificeerde land nog steeds een zeer gevoelig punt, met name door de aanwezigheid van de vele etnische minderheden - van wie de 15 miljoen Russen de belangrijkste zijn. Vooral oudere Oekraïners spreken ook beter Russisch dan Oekraïens, omdat het Russisch lange tijd als eerste taal op school geleerd werd.[7]

Het Oekraïens maakt gebruik van een aangepaste versie van het cyrillisch alfabet. In vergelijking met het Russisch mist het Oekraïens vier letters: de ё, de ъ, de ы en de э. Daarentegen beschikt het Oekraïens over vier letters die het Russisch ontbeert, namelijk de ґ, de є, de і en de ї: beide alfabetten bestaan derhalve uit 33 letters.

Wat met name opvalt is de "і" die er net zo uitziet als onze "i", terwijl de Oekraïners daarnaast ook de Russische "и" gebruiken. De і werd vroeger ook in het Russisch gebruikt en werd daar (net als de и) uitgesproken als de Nederlandse “ie”, maar deze letter werd afgeschaft in 1917. In het Wit-Russisch is de і nog altijd in gebruik. Zo wordt het woord Oekraïne in het Oekraïens geschreven als Україна, in het Wit-Russisch als Украіна en in het Russisch als Украина.

Religie[bewerken]

Oekraïne is overwegend christelijk. In 988 besloot vorst Vladimir de Grote zich tot het christendom te bekeren en liet zich dopen. 76,5% van de bevolking behoort tot de Oekraïens-orthodoxe Kerk. Zij zijn echter verdeeld over het Patriarchaat van Kiev (50,4% van de totale bevolking) en het Patriarchaat van Moskou (26,1% van de totale bevolking).[1] Daarnaast bestaat de kleinere Oekraïense autocefale Orthodoxe Kerk, die thans alleen aanhang heeft in de westelijke provincies van het land.

De Oekraïens-katholieke Kerk ontstond in 1596 bij de Unie van Brest-Litovsk als een met Rome geünieerde Kerk. In 1946 diende ze op last van de Sovjetautoriteiten over te gaan tot de Russisch-orthodoxe Kerk en volgde een jarenlange vervolging: haar kerken werden gesloten en haar priesters veroordeeld tot ballingschap of een clandestien bestaan. Vanaf 1988 konden de katholieken uit de clandestiniteit treden en op 30 maart 1991 kon aartsbisschop Myroslav Ivan Lubachivsky terugkeren naar Oekraïne en de St. Joriskathedraal te Lviv weer in bezit nemen. Na de onafhankelijkheidsverklaring van het land in augustus 1991, werd de kerkelijke hiërarchie in 1992 hersteld en kon het katholieke geloof herbeleden worden. Acht procent[1] van de Oekraïense bevolking behoort tot de Oekraïens-katholieke Kerk, wat neerkomt op zo'n 3,5[8] à 3,7 miljoen mensen. Buiten Oekraïne heeft deze kerk ongeveer een klein miljoen leden, voornamelijk in Noord- en Zuid-Amerika en in West-Europa. Zij erkent de leer en het gezag van de paus en volgt de Byzantijnse ritus. In juni 2001 bezocht paus Johannes Paulus II Oekraïne.

Joden vormen in Oekraïne met hun 300.000 (0,6%[1]) een minderheid, maar zijn cultureel en religieus nog zeer actief.

Er leven ongeveer 500.000 moslims in Oekraïne.[9] De islam maakt al eeuwen deel uit van het religieuze leven in Oekraïne. De meeste moslims zijn Krim-Tataren, die in 1944 door dictator Stalin naar Centraal-Azië gedeporteerd werden. Sinds eind jaren tachtig keerden zij terug uit ballingschap naar de Krim, waar ze regelmatig botsen met Oekraïense en Russische christenen.

Politiek[bewerken]

Staatsinrichting[bewerken]

Verchovna Rada, het Oekraïense parlement in Kiev

Oekraïne riep op 24 augustus 1991 zijn onafhankelijkheid uit, toen in de Sovjet-Unie een staatsgreep van conservatieve krachten was mislukt. De bevolking sprak zich op 1 december per referendum uit voor onafhankelijkheid. Enkele weken later hield de Sovjet-Unie op te bestaan.

Thans is Oekraïne lid van het Gemenebest van Onafhankelijke Staten (het GOS).

Diverse staatkundige gegevens:

Nuvola single chevron right.svg Zie ook Lijst van presidenten van Oekraïne en Lijst van premiers van Oekraïne

Parlementsverkiezingen[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Oekraïense parlementsverkiezingen 2007 voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
  • Oekraïne kent algemeen kiesrecht sinds 1919.
  • De kiesleeftijd is 18 jaar.
  • In Oekraïne geldt een kiesdrempel van ten minste 3% van de stemmen om verkozen te worden als partij of lijstcombinatie.
  • Het aantal politieke partijen wijzigt regelmatig. Voor een laatste stand van zaken zie de pagina's betreffende de verkiezingen.

Cultuur[bewerken]

Sint-Michielsklooster in Kiev, een voorbeeld van de Oekraïense architectuur.

De Oekraïense gewoonten worden sterk beïnvloed door het christendom dat de dominante religie in het land is.[10] De rolpatronen neigen ook wat meer traditioneel te zijn en de grootouders spelen een grotere rol bij de opvoeding van de kinderen dan in het Westen.[11] De cultuur van Oekraïne is ook beïnvloed door de oostelijke en westelijke buurlanden, wat wordt weerspiegeld in de architectuur, muziek en kunst.

Een verzameling van traditionele paaseieren uit Wolynië

Het communistische tijdperk had een heel sterk effect op de kunst en de literatuur van Oekraïne.[12] In 1932 maakte Stalin het socialistisch realisme overheidsbeleid in de Sovjet-Unie toen hij het decreet "Op de Wederopbouw van werken van letterkunde en kunst Organisaties" afgekondigde. Deze verstikte de creativiteit. Tijdens de glasnost van de jaren 1980 werden de Sovjet kunstenaars en schrijvers opnieuw vrij om zich te uiten zoals ze wilden.[13]

Sport[bewerken]

Voetbal[bewerken]

De UEFA heeft de organisatie van de EK voetbal eindronde in 2012 toegewezen aan Polen en Oekraïne. De duels op het EK van 2012 zijn gelijk over beide landen verdeeld. Oekraïne leverde vier speelsteden (Kiev, Donetsk, Charkov en Lviv) en de EK-finale is in het Olympisch Stadion in Kiev (capaciteit ruim 77.000 zitplaatsen na verbouwing) gespeeld.

Nuvola single chevron right.svg Zie ook het Oekraïens voetbalelftal

Economie[bewerken]

Oekraïne had in 2011 een bruto binnenlands product (bnp) van $ 165 miljard.[14] In de kredietcrisis kreeg het land een zware economische klap. In 2009 daalde de economische activiteit met 15%, maar er trad herstel op en de economie groeide in 2010 met 4,1% en 5,2% in 2011.[14] In 2011 was het bnp per hoofd van de bevolking circa $ 3.600, dit is 10% van het gemiddelde in de Europese Unie. De werkloosheid was zo’n 8% van de beroepsbevolking in 2011.[14]

Het heeft een open economie, de export heeft een waarde van $ 75 miljard en bestaat voor 60% uit grondstoffen, zoals chemicaliën, landbouwproducten, hout, mineralen en metalen.[14] Rusland is de belangrijkste handelspartner en 30% van de export gaat hier naar toe. Oekraïne importeert op zijn beurt weer veel aardgas uit Rusland waarmee ongeveer twee derde van zijn gasbehoefte wordt gedekt. Het land produceert voldoende steenkool om in de eigen behoefte te voorzien, maar de eigen gasreserves worden onvoldoende geëxploiteerd. Oekraïne verdient nog veel geld met de doorvoer van Russisch aardgas naar West-Europa, maar deze inkomsten lopen terug door de aanleg van nieuwe pijpleidingen buiten het land om, zoals de Nord Stream pijplijn. Het staatsbedrijf Naftogaz is verantwoordelijk voor de winning van olie en aardgas in het land en ook voor de distributie. Het gasverbruik wordt zwaar gesubsidieerd en de overheid legt hier zo’n 1,5% van het bnp op toe.[14] De lage prijzen leiden tot een hoog verbruik en energieverspilling.

De overheidsbegroting laat al jaren een tekort zien mede door de gassubsidie. De staatsschuld is relatief laag, de schuld is 35% van het bnp en ligt ver onder het Europese gemiddelde.[14] Corruptie is een groot probleem, het land staat op de 144e plaats van de Transparency International corruptie-index.[15]

Schrijfwijze[bewerken]

In het Nederlands wordt het land Oekraïne vaak aangeduid als de Oekraïne. Dit is allebei correct, alleen gaat de voorkeur uit naar Oekraïne zonder lidwoord. Het lidwoord is een overblijfsel van de Oekraïne als streeknaam, vergelijkbaar met de Veluwe en de Provence. Deze streeknaam wordt nu gebruikt als aanduiding voor het land, nadat dit onafhankelijk is geworden. Het volledig verdwijnen van dit lidwoord ligt in de lijn met andere streeknamen die nu als naam van een land gebruikt worden, zoals de Libanon. Of dit daadwerkelijk gebeurt is echter niet geheel zeker. [16]

Zie ook[bewerken]

Externe links[bewerken]

Bronnen, noten en/of referenties
  1. a b c d e (en) The World Factbook -- Ukraine. CIA (19 maart 2009) Geraadpleegd op 30 maart 2009
  2. (en) Verenigde Naties 2011
  3. (en) Laatste census 5 december 2001 (via V.N.)
  4. (en) Niet officiële schatting CIA Factbook juli 2013 (berekend door US Bureau of the Census)
  5. Digibron Oekraïne ziet af van kernwapens, 11 januari 1994, geraadpleegd op 7 maart 2014
  6. (en) United Nations Unterm [1], geraadpleegd op 7 maart 2014
  7. Serhy Yekelchyk "Ukraine: Birth of a Modern Nation", Oxford University Press (2007), ISBN 978-0-19-530546-3
  8. (en) Cijfergegevens betreffende Oosters-katholieke Kerken, Annuario Pontificio, 2007
  9. (en) Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor Affairs. International Religious Freedom Report 2007. United States Department of State (14 september 2007) Geraadpleegd op 30 maart 2009
  10. State Department of Ukraine on Religious. 2003 Statistical report Geraadpleegd op 20 december 2012
  11. Cultural differences. Ukraine's Culture Geraadpleegd op 20 december 2012
  12. Interwar Soviet Ukraine. Encyclopædia Britannica (fee required) Geraadpleegd op 21 december 2012
  13. Gorbachev, Mikhail. Encyclopædia Britannica (fee required) Gearchiveerd van het origineel op June 22, 2008 Geraadpleegd op 21 december 2012
  14. a b c d e f IMF Ukraine 2012 article IV consultation, november 2012, geraadpleegd op 3 maart 2013
  15. (en) Forbes Ukraine: Corrupt and Stoic, 31 december 2012, geraadpleegd op 3 maart 2014
  16. (nl) Oekraïne / de Oekraïne, Genootschap Onze Taal