Spoorwegrijtuig

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
HSM Diligence-rijtuig 4 in het Nederlands Spoorwegmuseum
Plan D-rijtuig AB7709 in het Nederlands Spoorwegmuseum
Plan E-rijtuig B6609 van de Veluwsche Stoomtrein Maatschappij te Beekbergen
DDM-Bv-rijtuig in de Intercity Haarlem – Heerlen/Maastricht
ICK-rijtuig van de NS
Avmz-rijtuig in een trein tussen Amersfoort en Amsterdam Centraal
Bewaard NMBS-M2 2e klasse/bagagerijtuig in originele groene kleuren
Een NMBS-M5-dubbeldeksrijtuig, (2e klasse)
Interieur van een NMBS-I11-rijtuig (2e klasse)

Een spoorwegrijtuig (in België ook spoorwegwagon genoemd, in Nederland ook bak of (niet in spoorjargon) wagon genoemd) is een niet-aangedreven railvoertuig, bestemd voor het vervoer van reizigers en/of post, dit in tegenstelling tot een wagen, die uitsluitend gebruikt wordt voor het vervoer van goederen.

Rijtuigen worden getrokken of geduwd door locomotieven. Ook komt het voor dat rijtuigen door een motorrijtuig, rijtuigen met een eigen aandrijving, worden getrokken of geduwd. In Nederland worden rijtuigen voornamelijk ingezet in intercity's, bijvoorbeeld op de trajecten Den HaagVenlo, RoosendaalZwolle en AmsterdamBrussel-Zuid).

Rijtuigen hebben als nadeel dat de hieruit samengestelde getrokken treinen moeilijk van lengte en samenstelling te veranderen zijn en meer tijd nodig hebben bij het kopmaken (het van richting veranderen op een station) doordat de locomotief voorop naar achteren moet rijden of een tweede locomotief aan de achterkant moet worden vastgekoppeld, nadat de locomotief aan de voorzijde is afgekoppeld.

Als oplossing daarvoor zijn er trek-trektreinen en trek-duwtreinen. Bij "trek-trektreinen" zit er zowel voor als achter op de trein een locomotief waarbij alleen de vooroplopende loc voor tractie zorgt, zodat de trein makkelijk kan kopmaken. Nadeel hiervan is dat er twee locomotieven nodig zijn voor een trein en de achteroplopende loc uitsluitend ballast is. Bij trek-duwtreinen rijdt aan het uiteinde een stuurstandrijtuig of een voor tractie zorgende locomotief mee. Nadeel daarvan is dat alle rijtuigen voorzien moeten worden van stuurstroomkabels om de locomotief achterop vanaf de stuurstand te kunnen bedienen. Bovendien is een stuurstandrijtuig in aanschaf duurder dan een gewoon rijtuig.

Geschiedenis[bewerken]

De bovenbouw van de oudste spoorwegrijtuigen werd van hout gemaakt, zoals gebruikelijk bij rijtuigen in de 19e eeuw. Een voorbeeld van rijtuigen uit de eerste generatie zijn de rijtuigen die door de Arend, de eerste Nederlandse trein in 1839, werden voortgetrokken. Een in 1939 gebouwde replicatrein is in het Nederlands Spoorwegmuseum te bezichtigen: een rijtuig 3e klasse no 10 "waggon", een rijtuig 2e klasse no 8 "char à bancs" en een rijtuig 1e klasse no 4 "diligence". Deze rijtuigen waren niet voorzien van een verwarming.

Naast zitrijtuigen werden er ook rijtuigen met slaapcoupés en buffet- en restauratierijtuigen gebouwd. Verder kwamen er speciale bagagerijtuigen en postrijtuigen. Aanvankelijk waren rijtuigen tweeassig. Later kwamen ook drieassige en vierassige rijtuigen, waardoor een grotere capaciteit kon worden geboden.

Na de houten rijtuigen kwamen vanaf de jaren twintig de stalen rijtuigen. Deze waren steviger en gaven de reizigers bij ongevallen meer veiligheid. Aanvankelijk werden stalen rijtuigen met klinknagels gemonteerd. Een voorbeeld hiervan zijn de Blokkendoosrijtuigen uit de jaren 1924-1931. Vanaf de jaren dertig werden stalen rijtuigen gelast. Gelaste rijtuigen waren lichter en goedkoper. In Nederland werden de laatste houten rijtuigen in 1956 buiten dienst gesteld.

Na de Tweede Wereldoorlog kwamen er ook dubbeldeksrijtuigen, vooral in Frankrijk werden zij op grote schaal ingezet in het forensenverkeer. In Nederland en België werden zij in de jaren tachtig geïntroduceerd. Met het drukker wordende reizigersverkeer kon zo een grotere capaciteit worden geboden zonder de trein te behoeven verlengen. Een dubbeldeksrijtuig heeft ongeveer anderhalf keer de capaciteit van een gewoon rijtuig.

De modernste rijtuigen op het Nederlandse en Belgische spoorwegnet zijn die van de TGV met speciale vering en luxueuze zitplaatsen.

Nederlandse rijtuigen[bewerken]

De volgende rijtuigen zijn in gebruik:

  • ICR (Intercityrijtuig)
  • DDM (dubbeldeksmaterieel, rijtuigen in trek-duwdienst)
  • DD-AR (dubbeldeksmaterieel, rijtuigen in trek-duwdienst, kunnen ook zelf rijden)

Belgische rijtuigen[bewerken]

De volgende rijtuigen zijn in gebruik:

  • M4 (meestal in trek-duwdienst, vooral ingezet voor IR-treinen en P-treinen)
  • M5 (dubbeldeksrijtuig, meestal in trek-duwdienst, wordt vooral ingezet voor P-treinen)
  • M6 (dubbeldeksrijtuig)
  • I6 (rijtuig met compartimenten, meestal te zien tussen Liers-Luxemburg/bij Benelux-treindiensten)
  • I10 (wordt vooral ingezet voor P-treinen, ook te zien op de verbinding Liers-Luxemburg/bij Benelux-treindiensten)
  • I11 (meestal in trek-duwdienst)
  • SR-3 speciaal bar-discorijtuig

Externe link[bewerken]

Spoorwegmaterieel NMBS
Locomotieven: Stoom: Type 1 · Type 7 · Type 12
Elektrisch: Type 101 · Type 120 · Type 121 · HLE 11 · HLE 12 · HLE 13 · HLE 15 · HLE 16 · HLE 18 (Alstom) · HLE 18 en 19 (Siemens) · HLN 19 (BN) · HLE 20 · HLE 21 · HLE 22 · HLE 23 · HLE 24 · HLE 25 · HLE 26 · HLE 27 · HLE 28 (Bombardier) · HLE 29 (Bombardier)
Diesel: HLD 51 · HLD 52 · HLD 53 · HLD 54 · HLD 55 · HLD 57 · HLD 59 · HLD 60 · HLD 61 · HLD 62 · HLD 64 · HLD 65 · HLD 66
Rangeer: Type 230 · Type 231 · HLR 70 · HLR 71 (Baume-Marpent) · HLR 71 (ABR) · HLR 72 · HLR 73 · HLR 74 · HLR 75 · HLR 76 · HLR 77 · HLR 80 · HLR 81 · HLR 82 · HLR 83 · HLR 84 · HLR 85 · HLR 90 · HLR 91 · HLR 92
Rijtuigen: Enkeldeks: GC · GCI · I1 · I2 · I3 · I4 · I5 · I6 · I10 · I11 · K1 · K2 · K3 · K4 · L · M1 · M2 · M3 · M4 · N · R · SR-3
Dubbeldeks: M5 · M6 · M7
Treinstellen: Diesel: 600 · 608 · 652 · MW40 · MW41 · MW42 · MW43 · MW44 · MW45 · MW46 · MW49
Elektrisch: Type 1935 · Klassiek motorstel (MS39 · MS46 · MS50 · MS51 · MS53 · MS54 · MS55 · MS56 · MS62 · MS66 · MS70 · MS73 · MSCR) · Mat '57 · MS75 · MS80 · MS86 · TMST (Eurostar) · MS96 · Thalys PBA · PBKA · V250 · MS08 (Desiro ML)