Friet

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie

___ (download/info)

Friet/Patat

Friet is een gerecht van gefrituurde aardappelreepjes.

Het is bekend onder diverse benamingen die in verschillende delen van het Nederlandse taalgebied gebruikelijk zijn. In de drie zuidelijke provincies van Nederland spreekt men van friet en in Vlaanderen wordt meestal van frieten, frietjes of fritten gesproken, terwijl in de rest van Nederland men het meestal over patat heeft. In Noord-Holland en Utrecht raakt de benaming Vlaamse friet echter steeds meer in zwang. Andere benamingen zijn patates frites en frites. Het gebruik van "patat" kan in Vlaanderen en Zeeland verwarring veroorzaken, omdat het daar "aardappel" kan betekenen.

[bewerk] Oorsprong

Het verhaal van de friet gaat terug tot in 1680. De inwoners van Namen, Andenne en Dinant hadden er toen de gewoonte om te vissen in de Maas en de kleine visjes die ze er vingen in olie te bakken. Maar in tijden van vorst of gevaarlijke stromingen werd het riskant om te vissen en sneden de inwoners aardappelen in de vorm van kleine visjes, die ze dan eveneens in de olie bakten. Dit verhaal is afkomstig van de hand van de Belgische historicus en gastronoom Jo Gérard. Naar zijn zeggen uit een oud familiedocument van zijn betovergrootvader Joseph Gérard^[1], dat echter nooit werd gepubliceerd. Hierdoor is het echter nooit door anderen gecontroleerd of bevestigd geworden.

Een meer betrouwbaardere verklaring voor het ontstaan van friet is afkomstig uit Frankrijk. De Fransen eisen evenzeer de creatie van hun patates frites op, en verwijzen daarbij naar 'de allereerste friture' die op de Pont Neuf zou hebben gestaan.

Engelstaligen spreken van French fries, een benaming die afkomstig zou zijn van het Ierse to french, wat "snijden" betekent. Amerikaanse geallieerden die de Belgische frieten geproefd zouden hebben tijdens het Ardennenoffensief, vertaalden ze als French Fries naar de taal die er gesproken werd door de plaatselijke bevolking - het Frans - en Fries voor de bereidingswijze in de friteuse.

Rond 1900 waren frieten al gemeengoed in België, maar in Nederland nog vrijwel onbekend. Voor het eerst was er een frietkraam in 1905 op de kermis van Bergen op Zoom. Het succes van de frietkraam reisde met de kermis mee, en verspreidde zich zo over de rest van Nederland.

De eerste keer dat frieten in de Nederlandse literatuur opduiken is in de herinneringen van Willem Walraven (Eendagsvliegen, Amsterdam: Van Oorschot 1971, p. 83-84) aan zijn Rotterdamse jaren (1907-1909). Hij verhaalt over "het mooie Fançaisetje die een dronken moeder had en die op het Rode Zand des avonds zong bij haar stalletje: Des pommes frites!/De belle friture!/Des pommes Frites! A frite!"

[bewerk] Verkoop van friet

Friet is ook te koop in snackbars ("patatzaken" in de Hollandse volksmond of "friettenten" in Zuid-Nederland), frituren (ook wel "frietkotten" in de Vlaamse volksmond) en cafetaria's, en is een populair bijgerecht in restaurants en eetcafés. Traditioneel wordt friet geserveerd in een puntzak; deze is makkelijk af te scheuren zodat je handen niet vuil worden van de mayonaise (België en Nederland) of een oude krant (Engeland), maar tegenwoordig wordt in de meeste gevallen een plastic of kartonnen bakje gebruikt.

Voorgebakken friet is te vinden in het vriesvak van de meeste supermarkten. Sommige daarvan zijn geschikt om af te bakken in de oven. Sinds een aantal jaren zijn er ook frieten te koop die in de magnetron bereid kunnen worden.

[bewerk] Aardappels voor friet

De meest gebruikte aardappels voor friet zijn ‘melige’ aardappelen (zo genoemd wegens hun hoge zetmeelgehalte). De bekendste daarvan is het bintje. Dit is geschikt als frituuraardappel omdat het een lange vorm heeft, de ogen aan de oppervlakte liggen en het de juiste samenstelling heeft. Bovendien kunnen de kleinere aardappels gebruikt worden als kookaardappel. Het bintje is vrij bevattelijk voor ziekten, zodat vrij veel bestrijdingsmiddelen nodig zijn. Andere aardappelrassen die geschikt zijn voor friet zijn: Agria, Première, Santé en Victoria.

Aardappels mogen voor verwerking tot friet niet te koud bewaard zijn, omdat er dan te veel suikers gevormd worden, waardoor de frieten tijdens het frituren donkerbruin kleuren. Dit kun je oplossen door ze te blancheren en ze daarna onder koud water te spoelen en te drogen, wat ervoor zorgt dat het suikergehalte gereduceerd wordt en de frieten niet meer zo bruin kleuren.

[bewerk] Soorten friet

Friet is er in verschillende diktes vanaf 6 mm tot wel 15 mm.

[bewerk] Belgische frieten

Zak diepvriesfrieten

Patat

Fish and chips

De frieten worden twee keer gebakken. Een eerste keer gaan de frieten het frituurvet of frituurolie (van ongeveer 130°C) in om voorgebakken te worden. Tijdens die voorbak (6 à 7 minuten) wordt de rauwe aardappel vooral gekookt en niet zozeer gebakken, waardoor de aardappel een groot gedeelte van zijn vocht verliest. Na die voorbak laat men de frieten een half uur rusten, waarna ze in frituurvet (of -olie) van 180°C gebakken worden tot ze een mooie goudbruine kleur hebben. Voorgebakken frieten ("diepvriesfrieten") zijn verkrijgbaar die dan nog maar één keer gebakken hoeven te worden.

Belgische frieten hebben meestal een dikte van 10 tot 13 mm.

[bewerk] Franse pommes frites

Franse allumettes is een zeer dunne patates frites die eenmalig gebakken worden (in tegenstelling tot andere friet die eerst wordt voorgebakken op een lagere temperatuur).

Tijdens het begin van de Irakoorlog is er in Amerika sprake van geweest om de naam 'Frans' te veranderen in 'Freedom', omdat Frankrijk tegen de oorlog was.

[bewerk] Engelse Chips

Engelse chips zijn dikker dan de Belgische friet en worden vaak gewoon in de pan gebakken in plaats van gefrituurd. Meestal heeft het vet ook een lagere temperatuur dan in Nederland en België, waardoor de Engelse friet niet dichtschroeit en daardoor meer vet opzuigt ("soggy chips"). In het Verenigd Koninkrijk is het de gewoonte friet te bestrooien met azijn en te eten met vis: fish & chips is er ongemeen populair als fastfood.

[bewerk] Raspatat

Raspatat is een soort patat uit geperste aardappelpuree.

[bewerk] Steppegras

Steppegras is een zeer dunne friet, lijkt op gras. Wordt als een hoopje bovenop een met een soort Provençaalse saus overgoten stuk vlees geserveerd. Dit gerecht is gepatenteerd door Jean Ceustermans, restauranthouder in Leopoldsburg.

[bewerk] Friet met bijgerechten en sauzen

Eten de Britten hun friet veelal met azijn of met ketchup en kennen Amerikanen vrijwel niets anders dan ketchup om de frieten in te dopen, in de Lage Landen is er een ware frietsaus-cultuur.

[bewerk] Friet met sauzen in Nederland

Friet wordt vaak gegeten als snack in bepaalde combinaties met sauzen. Deze samenstellingen hebben soms kleurrijke namen, die vaak sterk regionaal bepaald en bekend zijn. In Vlaanderen worden frieten meestal besteld als "een pakje met x" of "een grote/kleine (friet) met x", in Nederland zijn combinaties van sauzen vaak (regionaal) bekend onder specifieke benamingen:

[bewerk] Friet met

Friet met is friet met mayonaise. In Nederland serveren de meeste snackbars tegenwoordig fritessaus, omdat dat goedkoper is (gezien het minder olie bevat) en de emulsie langer houdt op de warme frieten. Dit wordt door de meeste klanten niet als problematisch ervaren, ook omdat fritessaus als minder ongezond wordt beschouwd door het lagere vetgehalte. Ondanks de duidelijke smaakverschillen worden in de meeste (Nederlandse) snackbars 'mayonaise' en 'fritessaus' vaak als synoniem gezien. In België echter blijft het gebruik van mayonaise onaangetast.

[bewerk] Patatje rotzooi

Patatje rotzooi is friet met pindasaus, mayonaise, currysaus en uitjes. Het wordt ook wel patatje ziekenhuis genoemd.

[bewerk] Friet speciaal

Friet speciaal is friet met mayonaise, (curry)ketchup en uien. In Nederland wordt de curry soms vervangen door tomatenketchup maar meestal kan er gekozen worden tussen beide soorten. De term friet speciaal is ook in België bekend. In Bergen op Zoom wijkt men hiervan af door aan het "frietje speciaal" ook nog pindasaus toe te voegen, wat elders bekend staat als "oorlog".

[bewerk] Friet met satésaus

Friet met satésaus is friet met pindasaus (ook wel bekend als satésaus). Dit wordt in de volksmond ook wel aangeduid met friet saté of patatje pinda.

[bewerk] Patatje halfom

Patatje halfom is friet met piccalilly en mayonaise. Deze combinatie van sauzen is over het algemeen niet erg bekend onder de naam "halfom". Deze term wordt wel erkend in Zuid-Holland en het westen van Noord-Brabant, maar dat verschilt van plaats tot plaats.

[bewerk] Patatje flip

Patat flip is friet met pindasaus en mayonaise, met uitjes wordt het in sommige regio's een patatje oorlog genoemd.

[bewerk] Patatje oorlog

Patatje oorlog verschilt per regio, kan zijn:

• a) friet met pindasaus en mayonaise, naar keuze nog aangevuld met rauwe (gesnipperde) uitjes.
• b) friet met mayonaise, ketchup, currysaus, pindasaus en uien.
• c) friet met mayonaise, pindasaus, currysaus en rauwe (gesnipperde) uitjes, maar zonder ketchup.

In België is een "Friet oorlog" friet met stoofvleessaus, mayonaise en ketchup.

De toevoeging oorlog is een verwijzing naar het slordige toevoegen van de ingrediënten, alsof het om een slagveld gaat. Ook de toevoeging van curry (in het verleden vaak ketchup) zal in het ontstaan van de naam hebben bijgedragen en zo bezien een lugubere naam. Er waren nog wel andere namen voor dit recept in omloop, die een even nare connotatie hebben, zoals het patatje overweg.

[bewerk] Patatje feest

Patatje feest is een na de Tweede Golfoorlog ingevoerde politiek correcte benaming van patatje oorlog.

Ook werd er in 1998 gepoogd de naam van patatje oorlog in patatje feest om te dopen. De gebruikelijke aanduiding is echter nog steeds patatje oorlog.

[bewerk] Patatje vrede

De aanstootgevende naam van het patatje oorlog heeft er bij enkele snackbars toe geleid dat zij de lokale patat oorlog omgedoopt hebben in een patatje vrede.

[bewerk] Patatje Peeters

Patatje Peeters is patat met ketchup en mosterd. Het best is hiervoor een vrij scherpe Dijon mosterd te gebruiken om de zoete smaak van de tomatenketchup het hoofd te bieden. Het Patatje Peeters is ook wel bekend onder de naam "Frietje Mediterranee."

[bewerk] Patat Chillimayo

Patat Chillimayo is een frietje geserveerd met een saus van mayonaise en chilisaus ('vlammensaus'). Deze saus kan het beste gemaakt worden met drie delen romige mayonaise en één deel chilisaus. De pittige chilisaus maakt dat de mayonaise een licht pittige en zoete smaak krijgt. Dit wordt ook wel een patatje Timsalabim genoemd.

[bewerk] Andere sauzen

Andere toevoegingen die ook wel worden aangeduid als patat met zijn andalouse, tartaar, piccalilly, Joppiesaus en ketchup (curry of tomaten)

[bewerk] Friet met bijgerechten

[bewerk] Friet Super / "Supertje"

Een supertje of friet(je) super is de naam voor een frikandel met friet die in één bakje geserveerd worden. Deze variant van het frietje is bekend in sommige delen van Noord-Brabant en Gelderland; op sommige locaties wordt de frikandel vervangen door een gehaktbal of een andere snack. Een supertje is doorgaans iets goedkoper dan een friet met een losse snack erbij.

De bekendste vorm van een supertje is het "supertje speciaal". Rondom Tilburg, 's-Hertogenbosch en Oss krijgt men dan curry, mayonaise en uien erbij. In Bergen op Zoom betekent "speciaal" dat men er naast de curry, mayonaise en uien ook nog pindasaus bij krijgt.

[bewerk] Frietje "ALA"

Benaming die veel in Nederlands Limburg voorkomt (regio Venlo) voor een Frikandel met zuurvlees, bedekt met friet speciaal.

[bewerk] Friet Waterfiets

Een waterfiets of "friet(je) waterfiets" is een vooral Nijmeegse variant op het supertje. Deze populaire snack bestaat uit twee frikandellen, bedekt met friet. Daarbovenop zijn mayonaise (of frietsaus), curry en uitjes gedaan, en bij correcte uitvoering van deze snack zit bovenop de sauzen nog een klein schepje friet.

[bewerk] Friet Catamaran

Een Catamaran bestaat uit een frietje speciaal met daarboven aan de zijkanten twee frikandellen speciaal. Deze Catamaran is vooral bekend in Noord-Brabant.

[bewerk] Friet saté

Friet saté is friet met saté.

De term wordt ook gebruikt voor een patat met pindasaus.

[bewerk] Patatje stoofvlees

Patatje stoofvlees, ook wel genoemd "Frietje Stoof" is, zoals de naam al zegt, friet met stoofvlees/hachee, behalve in Vlaanderen, waar het "friet met stoofvlees" of "friet met stoverij" genoemd wordt, wordt het in Nederland ook in Noord-Brabant, Limburg en delen van Gelderland geserveerd. Een variant is het Limburgse 'frietje zuurvlees'.

[bewerk] Friet Kapsalon

De Friet Kapsalon is een vrij recente toevoeging, oorspronkelijk uit Rotterdam, maar nu ook op verschillende plekken in o.a. Nijmegen te verkrijgen. De Kapsalon bestaat uit een aluminium bakje met friet, shoarma, kaas, salade en sauzen naar keuze (vaak knoflooksaus en sambal). Vaak is er ook de keuze om er een ander grillproduct als falafel of kebab bij te bestellen.

[bewerk] Mitraillette

Een Mitraillette is een broodje met daarop frieten, één of meerdere sauzen en een snack uit het assortiment van de desbetreffende frituur, meestal een hamburger. Een Mitraillette komt hoofdzakelijk in België voor. De Franse variant, met stokbrood, heeft regelmatig kebab als bijgerecht.

[bewerk] Trivia

• De langste friet ter wereld mat 9,794 meter en werd door Stephan Tyvaert uit Gent gemaakt.
• In de Franse strip Asterix worden grapjes gemaakt over de Belgische oorsprong van frieten in 'Asterix en de Belgen' en 'Asterix en de Goten'.
• Het officiële door de International Federation of Competitive Eating erkende record friet eten is 1,15 kg in 8 minuten en staat op naam van Cookie Jarvis.
• Op 1 mei 2008 opent in Brugge het eerste frietmuseum ter wereld ^[2].
• "Vlaamse friet" is een kwaliteitsbenaming voor vers gebakken friet in Groot-Amsterdam en Utrecht.

[bewerk] Voetnoten en referenties

[bewerk] Externe link

• Over frieten op NEDWEB (Informatie voor de neerlandistiek van de Nederlandistik in Wenen)
• Acrylamide in frieten