Kabinet-Den Uyl

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Kabinet-Den Uyl
De bordesscène van het kabinet-Den Uyl bij Huis ten Bosch op 11 mei 1973
De bordesscène van het kabinet-Den Uyl bij Huis ten Bosch op 11 mei 1973
Coalitie PvdA, KVP, ARP, PPR, D'66
Zeteltal TK 43 + 27 + 14 + 7 + 6 = 97
Premier dr. J.M. (Joop) den Uyl
Beëdiging 11 mei 1973
Demissionair 22 maart 1977
Ontslagdatum 19 december 1977
Voorganger Biesheuvel II
Opvolger Van Agt I
Zetels in de Tweede Kamer
Zetels in de Tweede Kamer
Overzicht kabinetten
Portaal  Portaalicoon   Politiek

Het kabinet-Den Uyl was de uitvoerende tak van de Nederlandse overheid van 11 mei 1973 tot 19 december 1977. Het kabinet werd gevormd door de politieke partijen Partij van de Arbeid (PvdA), Katholieke Volkspartij (KVP), Anti-Revolutionaire Partij (ARP), Politieke Partij Radikalen (PPR) en de Democraten 66 (D'66) na de Tweede Kamerverkiezingen van 1972.

Het kabinet-Den Uyl was een extra-parlementair kabinet dat zowel in de Eerste Kamer en Tweede Kamer kon rekenen op een meerderheid. Het kabinet-Den Uyl was een bijzonder kabinet. Dat kwam niet alleen door de extreem lange formatie, maar ook door de ambitieuze uitgangspositie: de vier maatschappijhervormende punten van het kabinet. De formatie van het kabinet verliep moeizaam. De verstandhouding tussen Partij van de Arbeid en de confessionele partijen (Anti-Revolutionaire Partij, Katholieke Volkspartij en de Christelijk-Historische Unie (CHU) was beladen. Dat kwam door een aantal gebeurtenissen uit het verleden, zoals de Nacht van Schmelzer en de opstelling van de PvdA. Uiteindelijk kwam het kabinet er doordat de PvdA-formateur mr. J.A.W. (Jaap) Burger een aantal ARP- en KVP-politici wist te overreden om in het kabinet zitting te nemen. Het kabinet rustte daardoor niet op een regeerakkoord maar werd gedoogd door de KVP en ARP. Het kan daarom een extraparlementair kabinet genoemd worden. De CHU, die samen met ARP en KVP samenwerkte om het toekomstige Christen-Democratisch Appèl (CDA) tot stand te brengen, kwam hierbij buitenspel te staan. De demissionaire ARP premier mr. B.W. (Barend) Biesheuvel was totaal verrast door de totstandkoming van het kabinet.

Verloop[bewerken]

Een aantal van de affaires in de historie van het kabinet:

  • De verstandhouding tussen Den Uyl en Van Agt. Een voorbeeld: het kabinet nam een besluit in de afwezigheid van Van Agt en die reageerde vervolgens voor de tv-camera dat hij van niets wist etc.
  • De minister van defensie Henk Vredeling merkte in een vraaggesprek met Bibeb op dat Marcel van Dam hem had gewaarschuwd voor dit interview en "ik heb toch vaak de neiging enfant terrible te zijn", en vervolgens: en "als ik NAVO-secretaris-generaal Luns nog één keer voor mijn voeten krijg, schop ik hem de goal in", en zijn ambtgenoten typeerde als "die corpsbal" (Jan Pronk) en "die met dat bekkie" (Max van der Stoel). Vredeling moest op het matje komen bij de premier en zijn verontschuldigingen aanbieden.
  • Vredeling en de aanschaf van de straaljager F-16. Het PvdA-congres was tegen de aanschaf, maar Vredeling (zelf ook PvdA) zei: "congressen kopen geen straaljagers", en zette de aanschaf door.
  • Van Agt en zijn pogingen om de abortuskliniek Bloemenhove in Heemstede te sluiten; zijn collega-minister van Volksgezondheid Irene Vorrink roept openlijk op tot verzet tegen deze sluiting.
  • Van Agt en de pornobioscoop, waarbij hij de grens van het toelaatbare legde bij een maximum van 49 zitplaatsen.
  • Van Agt en een conflict met zijn staatssecretaris Jan Glastra van Loon, deze laatste uiteindelijk moest aftreden omdat hij zich kritisch had uitgelaten over de samenwerking met zijn ambtenaren.
  • Regeringspartij D'66 die in de regeerperiode door een diepe crisis ging en veel aanhang verloor.
  • De VVD-oppositieleider Hans Wiegel die riep dat de bewindslieden vechtend over straat rolden.
  • KVP-minister en latere eerste minister Lubbers die regelmatig met slaande deuren uit de ministerraad vertrok.
  • Uitspraken van formateur Burger waarin het maken van afspraken met confessionelen werd vergeleken met 'het vangen van scheten met een schepnetje'.
  • Hans Gruijters, minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer die zich bij de christendemocraten minder geliefd maakte door de uitspraak: "Als ik een christendemocraat een hand geef, tel ik altijd even mijn vingers na. Want we hebben het dan toch over tweeduizend jaar onbetrouwbaarheid."
  • Gruijters die tijdens de vergaderingen van de ministerraad bij bepaalde agendapunten een boek zat te lezen. Toen premier Den Uyl hem hierover aanspraak, was zijn reactie: "Anders dan u, mijnheer de voorzitter, kan ik wel twee dingen tegelijk doen, ik luister met mijn oren en kijk met mijn ogen".
  • De oliecrisis van 1973. En het besluit tot een autoloze zondag.
  • De Lockheed-affaire, waarin Den Uyl algemeen geprezen werd om zijn behandeling ervan, die voorkwam dat koningin Juliana aftrad. Maar Marcel van Dam was na het besluit om geen strafrechtelijke vervolging in te stellen tegen prins-gemaal Bernhard van Lippe-Biesterfeld van plan zijn ontslag aan te bieden. Na een indringend gesprek met premier Den Uyl zag hij hiervan af.
  • De affaire-Menten. Pieter Menten was een oorlogsmisdadiger, die in eerste instantie aan vervolging wist te ontkomen. De PvdA-fractie haalde minister van Justitie Van Agt, tevens de eerste CDA-lijsttrekker, in de Tweede Kamer hierover keihard onderuit. Van Agt was hierdoor beledigd.

Diverse van deze zaken en incidenten hadden een negatieve invloed op de verstandhouding tussen de PvdA en het tijdens de kabinetsperiode opgerichte CDA (met oppositiepartij CHU), wat gezien wordt als een van de oorzaken van de moeizame kabinetsformatie van 1977, waarin uiteindelijk de poging om tot een tweede kabinet-Den Uyl te komen mislukte.

Minister van Buitenlandse Zaken van Portugal Ernesto Melo Antunes en Minister van Buitenlandse Zaken Max van der Stoel op 22 mei 1975.
Minister van Justitie Dries van Agt na afloop van de Treinkaping bij Wijster op 14 december 1975.
Minister-president Joop den Uyl informeert de Tweede Kamer over de val van het kabinet op 22 maart 1977.

Ambtsbekleders[bewerken]

Ambtsbekleders Ministers / Ministerie Termijn Partij
J.M. (Joop) den Uyl dr.
J.M. (Joop) den Uyl

(1919–1987)
Minister-president Algemene Zaken 11 mei 1973 –
19 december 1977
PvdA
A.A.M. (Dries) van Agt prof.mr.dr.
A.A.M. (Dries) van Agt

(1931)
Vicepremier /
Minister
Justitie 6 juli 1971 –
8 september 1977
(afgetreden)
KVP
W.F. (Gaius) de Gaay Fortman prof.mr.dr.
W.F. (Gaius) de Gaay Fortman

(1911–1997)
8 september 1977 –
19 december 1977
ARP
Minister Binnenlandse Zaken 11 mei 1973 –
19 december 1977
Minister Surinaamse en Nederlands-Antilliaanse Zaken 11 mei 1973 –
19 december 1977
M. (Max) van der Stoel prof.mr.dr.
M. (Max) van der Stoel

(1924–2011)
Minister Buitenlandse Zaken 11 mei 1973 –
19 december 1977
PvdA
W.F. (Wim) Duisenberg prof.dr.
W.F. (Wim) Duisenberg

(1935–2005)
Minister Financiën 11 mei 1973 –
19 december 1977
PvdA
R.F.M. (Ruud) Lubbers prof.dr.
R.F.M. (Ruud) Lubbers

(1939)
Minister Economische Zaken 11 mei 1973 –
19 december 1977
KVP
H. (Henk) Vredeling ir.
H. (Henk) Vredeling

(1924–2007)
Minister Defensie 11 mei 1973 –
1 januari 1977
(afgetreden na benoeming
tot eurocommissaris)
PvdA
A. (Bram) Stemerdink mr.
A. (Bram) Stemerdink

(1936)
1 januari 1977 –
19 december 1977
PvdA
I. (Irene) Vorrink mr.
I. (Irene) Vorrink

(1918–1996)
Minister Volksgezondheid en Milieuhygiëne 11 mei 1973 –
19 december 1977
PvdA
J.A. (Jos) van Kemenade prof.dr.
J.A. (Jos) van Kemenade

(1937)
Minister Onderwijs en Wetenschappen 11 mei 1973 –
19 december 1977
PvdA
Th.E. (Tjerk) Westerterp drs.
Th.E. (Tjerk) Westerterp

(1930)
Minister Verkeer en Waterstaat 11 mei 1973 –
19 december 1977
KVP
T. (Tiemen) Brouwer mr.
T. (Tiemen) Brouwer

(1916–1977)
Minister Landbouw en Visserij 11 mei 1973 –
1 november 1973
(afgetreden)
KVP
A.P.J.M.M. (Fons) van der Stee mr.
A.P.J.M.M. (Fons) van der Stee

(1928–1999)
1 november 1973 –
5 maart 1980
KVP
J. (Jaap) Boersma drs.
J. (Jaap) Boersma

(1929–2012)
Minister Sociale Zaken 6 juli 1971 –
19 december 1977
ARP
J.P.A. (Hans) Gruijters drs.
J.P.A. (Hans) Gruijters

(1931–2005)
Minister Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening 11 mei 1973 –
19 december 1977
D66
H.W. (Harry) van Doorn mr.
H.W. (Harry) van Doorn

(1915–1992)
Minister Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk 11 mei 1973 –
19 december 1977
PPR
Ambtsbekleder Minister / Portefeuille / Ministerie Termijn Partij
J.P. (Jan) Pronk prof.dr.
J.P. (Jan) Pronk

(1940)
Minister Ontwikkelingssamenwerking
(Buitenlandse Zaken)
11 mei 1973 –
19 december 1977
PvdA
F.H.P. (Boy) Trip tweede luitenant
F.H.P. (Boy) Trip

(1921–1990)
Minister Wetenschapsbeleid
(Onderwijs en Wetenschappen)
11 mei 1973 –
19 december 1977
PPR
Ambtsbekleders Staatssecretarissen / Portefeuille / Ministerie Termijn Partij
W. (Wim) Polak W. (Wim) Polak
(1924–1999)
Staatssecretaris Financiën Lagere Overheden en Organisatie Rijksdienst
(Binnenlandse Zaken)
11 mei 1973 –
1 mei 1977
(afgetreden na benoeming tot
burgemeester van Amsterdam)
PvdA
L.J. (Laurens Jan) Brinkhorst prof.mr.
L.J. (Laurens Jan) Brinkhorst

(1937)
Staatssecretaris Europese Zaken
(Buitenlandse Zaken)
11 mei 1973 –
8 september 1977
(afgetreden)
D66
P.H. (Pieter) Kooijmans prof.mr.dr.
P.H. (Pieter) Kooijmans

(1933–2013)
Internationale Samenwerking
(Buitenlandse Zaken)
11 mei 1973 –
19 december 1977
ARP
A.P.J.M.M. (Fons) van der Stee mr.
A.P.J.M.M. (Fons) van der Stee

(1928–1999)
Staatssecretaris Fiscale Zaken
(Financiën)
11 mei 1973 –
1 november 1973
(afgetreden na benoeming tot
minister van Landbouw en Visserij)
KVP
M.J. (Martin) van Rooijen drs.
M.J. (Martin) van Rooijen

(1942)
21 december 1973 –
14 oktober 1977
(afgetreden)
KVP
A. (Aar) de Goede A. (Aar) de Goede
(1928–2016)
Begrotingsaangelegenheden
(Financiën)
11 mei 1973 –
19 december 1977
D66
J.F. (Jan) Glastra van Loon prof.mr.dr.
J.F. (Jan) Glastra van Loon

(1920–2001)
Staatssecretaris Vreemdelingenzaken, Asielbeleid,
Kinderbescherming en Privaatrecht
(Justitie)
13 juni 1973 –
27 mei 1975
(afgetreden)
D66
H.J. (Henk) Zeevalking mr.
H.J. (Henk) Zeevalking

(1922–2005)
6 juni 1975 –
8 september 1977
(afgetreden)
D66
Th.M. (Ted) Hazekamp Th.M. (Ted) Hazekamp
(1926–1987)
Staatssecretaris Midden en Kleinbedrijf
(Economische Zaken)
11 mei 1973 –
8 september 1977
(afgetreden)
KVP
A. (Bram) Stemerdink mr.
A. (Bram) Stemerdink

(1936)
Staatssecretaris Materieelzaken, Herziening Militaire Straf-
en Tuchtrecht en Ruimtelijke Ordening
(Defensie)
11 mei 1973 –
1 januari 1977
(afgetreden na benoeming tot
minister van Defensie)
PvdA
J.A. (Joep) Mommersteeg mr.
J.A. (Joep) Mommersteeg

(1917–1991)
Personeelszaken
(Defensie)
11 mei 1973 –
1 maart 1974
(afgetreden)
KVP
C.L.J. (Cees) van Lent brigadegeneraal
C.L.J. (Cees) van Lent

(1922–2000)
11 maart 1974 –
19 december 1977
KVP
J.P.M. (Jo) Hendriks J.P.M. (Jo) Hendriks
(1923–2001)
Staatssecretaris Volksgezondheid
(Volksgezondheid en Milieuhygiëne)
11 mei 1973 –
19 december 1977
KVP
G. (Ger) Klein prof.dr.
G. (Ger) Klein

(1925–1998)
Staatssecretaris Hoger en Wetenschappelijk Onderwijs
(Onderwijs en Wetenschappen)
11 mei 1973 –
8 september 1977
(afgetreden)
PvdA
A. (Antoon) Veerman mr.dr.
A. (Antoon) Veerman

(1916–1993)
Algemeen Voortgezet-, Voorbereidend-,
Technisch en Beroepsgericht Onderwijs
(Onderwijs en Wetenschappen)
11 mei 1973 –
1 september 1975
(afgetreden)
ARP
K. (Klaas) de Jong Ozn. drs.
K. (Klaas) de Jong Ozn.

(1926–2011)
1 september 1975 –
19 december 1977
ARP
M.H.M. (Michel) van Hulten dr.
M.H.M. (Michel) van Hulten

(1930)
Staatssecretaris PTT en Vervoerszaken
(Verkeer en Waterstaat)
11 mei 1973 –
19 december 1977
PPR
P.J.J. (Jan) Mertens P.J.J. (Jan) Mertens
(1916–2000)
Staatssecretaris Sociale Zekerheid
(Sociale Zaken)
11 mei 1973 –
19 december 1977
KVP
M.P.A. (Marcel) van Dam drs.
M.P.A. (Marcel) van Dam

(1938)
Staatssecretaris Planning-, Huisvesting Bijzondere Woonbehoeftes
en Bescherming Huurders en Kopers
(Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening)
11 mei 1973 –
8 september 1977
(afgetreden)
PvdA
J.L.N. (Jan) Schaefer J.L.N. (Jan) Schaefer
(1940–1994)
Stadsvernieuwing
(Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening)
11 mei 1973 –
8 september 1977
(afgetreden)
PvdA
W. (Wim) Meijer W. (Wim) Meijer
(1939)
Staatssecretaris Jeugdzaken, Volksontwikkeling, Natuurbehoud, Openluchtrecreatie,
Samenlevingsopbouw, Bijstand, en Buitengewone Pensioenen
(Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk)
11 mei 1973 –
8 september 1977
(afgetreden)
PvdA
Bron: Kabinet-Den Uyl Rijksoverheid.nl

Kabinetsformatie[bewerken]

1rightarrow blue.svg Zie Kabinetsformatie Nederland 1972-'73 voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Reden ontslagaanvrage[bewerken]

Er bestond verschil van mening in de ministerraad over de nieuwe Onteigeningswet, op dat moment in behandeling in de Tweede Kamer. Het ging daarbij om de onteigening van bouwgrond in agrarische gebieden ten behoeve van woningbouw. Om grondspeculatie tegen te gaan, wilde de progressieve meerderheid in het kabinet de agrarische gebruikswaarde van de grond nemen als basis voor vergoeding bij onteigening. De verantwoordelijke ministers van landbouw en justitie echter hielden vast aan vergoeding van de marktwaarde. In het klimaat van de naderende verkiezingen lukte het niet dit meningsverschil op te lossen. Deze crisis staat bekend als de grondpolitiek-crisis.

De ministers van KVP en ARP boden op 22 maart 1977 hun ontslag aan en de ministers van PvdA, PPR en D'66 stelden hun portefeuilles ter beschikking. Op 28 maart 1977 besloot het kabinet in zijn geheel in demissionaire status aan te blijven tot aan de verkiezingen van 25 mei 1977, het eind van de parlementaire periode.

Nog levende bewindslieden[bewerken]

Literatuur[bewerken]

  • Verbeelding aan de macht – het Kabinet-Den Uyl 1973-1977, Peter Bootsma en Willem Breedveld, 343 pagina's, Sdu Uitgevers, november 2000
  • Ministerraad op vrijdag – persoonlijke herinneringen aan het kabinet-Den Uyl 1973-1977, Boy Trip en Adinda Akkermans, 160 pagina's, Stichting Autres Directions, februari 2014