Oudwoude

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Naar navigatie springen Naar zoeken springen
Oudwoude
Aldwâld
Dorp in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van Oudwoude Wapen van Oudwoude
Details Details
Oudwoude (Friesland (hoofdbetekenis))
Oudwoude
Situering
Provincie Vlag Friesland Friesland
Gemeente Vlag Kollumerland en Nieuwkruisland Kollumerland en Nieuwkruisland
Coördinaten 53° 17′ NB, 6° 7′ OL
Algemeen
Oppervlakte 8,84 km²
Inwoners (1-1-2017) 832[1]
Overig
Postcode 9294
Netnummer 0511
Belangrijke verkeersaders N358 N910
Website http://aldwald.nl/db/
Detailkaart
Locatie in de gemeente Kollumerland
Locatie in de gemeente Kollumerland
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Friesland

Oudwoude (Fries: Aldwâld) is een dorp in de Friese gemeente Kollumerland en Nieuwkruisland.

Geschiedenis[bewerken]

Oudwoude wordt reeds in 1444 vermeld als Oldewolde. Andere vermeldingen zijn: Oltwolt (1470), Oldwaldt (1480), Altwalt (1543) en Oldwolde (1664). De naam verwijst naar een oud bos of broekbos, al zou de naam ook oorspronkelijk Holtwâlde geweest kunnen zijn. Het dorp bestond eertijds uit twee delen: de zuidelijke bewoning aan de Foarwei en de noordelijke bewoning bij de Wijgeest (Fries: De Wygeast). De bewoning aan de Foarwei kent een opstrekkende verkaveling van ontginning uit de 11e of 12e eeuw. De Wijgeest echter vormde een los buurtschap en zou pas in de 20e eeuw aan de rest van Oudwoude vastgroeien. Het deel "wij" zou mogelijk te maken hebben met gewijde/heilige grond. Het deel "geest" uit de naam verwijst naar een complex akkerland omringd door laaggelegen klei- of veengrond. Samen met Westergeest en Rinsumageest zal de Wijgeest dan ook tot de oudste kernen van de Friese Wouden behoren.[2] Net als Westergeest heeft de Wijgeest eigenschappen van een esdorp met enigszins grillige blokverkaveling. Beide nederzettingen zouden in de 10e of 11e eeuw ontstaan zijn. Oudwoude zou vervolgens door ontginning in zuidelijke richting ontstaan zijn vanuit de Wijgeest.[3] Er wordt ook wel gesteld dat Oudwoude ouder is dan de Wijgeest.[4]

De Wijgeest was tevens de locatie van enkele middeleeuwse stinsen. Het betreft de Allemastate (welke nog bestaat), de Buma stins en de Eysma stins. De Eysma stins werd bewoond door Binnerd Eysma. Hij was samen met enkele andere edelen tegen een verbond tussen Kollum en de stad Groningen. Na zijn overlijden werd de stins in 1468 door de stad afgebroken en deze werd niet meer opgebouwd.[5] De Buma stins was volgens Andreae eigendom van de uit Westergeest afkomstige familie Buma. Later werd het door een huwelijk eigendom van de familie Van Sminia.[6]

Het landhuis Vaartzicht te Oudwoude door Albert Martin voor de afbraak in 1877.

Verder viel Veenklooster eerder ook onder Oudwoude en daarmee de Fogelsanghstate. Dit pand is rond 1640 gebouwd op de plaats van het voormalige klooster de Olijfberg. De eigenaren hebben ook grond af moeten staan voor de aanleg van de Stroobossertrekvaart bezuiden Oudwoude rond 1655. Later kwam de state in het bezit van de familie Van Heemstra en daarna de familie Van Harinxma thoe Slooten.[7] De weduwe van de toenmalige eigenaar van Fogelsangh, Lucia Catharina van Scheltinga liet rond 1785 tussen Oudwoude en Kollum een buitenhuis bouwen aan de trekvaart, Vaartzicht. Omdat ze onmin met haar dochter had over diens partnerkeuze liet Lucia Catharina Vaartzicht na aan haar broer Martinus en zijn dochters. Lucia's beide nichtjes zouden ook op Vaartzicht trouwen; Cecilia Johanna met Louis Gaspard Adrien van Limburg Stirum, politicus en burgemeester van Kollumerland en Constantia Wilhelmina met Hans Willem van Aylva van Pallandt, kamerheer en kamerlid. Vaartzicht zou nog bewoond worden door Bernhardus Hopperus Buma alvorens het in 1877 op afbraak verkocht werd.[8] Aan de Foarwei staat tegenover de voormalige locatie nog een boerderij van rond 1870 met de naam Klein Vaartzicht.

Oudwoude speelde ook een sleutelrol in het Kollumer Oproer van 1797, een volksverzet tegen de dienstplicht en burgerbewapening. In deze oranjegezinde regio verzamelden zich dan ook velen uit Kollumerland en omstreken in Kollum na het opsluiten van een Oranjegezinde Burumer. Vervolgens trok een mensenmassa van zo'n 2000 à 3000 man via Huisternoord naar Dokkum.[9] Eén van de voormannen van deze revolte was Jan Binnes, afkomstig van Oudwoude. Al bleek hij in Veenklooster te hebben gewoond.[10] Nadat troepen uit Leeuwarden de opstand de kop in hadden gedrukt, werd hij meegevoerd en in Leeuwarden tot de dood veroordeeld. Naar hem is later ook de Jan Binneswei vernoemd. Voor het oproer kregen de inwoners van Oudwoude en de omringende dorpen hoge boetes opgelegd. Enkel de patriotten werden vrijgesteld, dit waren er in Oudwoude vijf.[11]

In de periode 1811-1816 vormde het dorp samen met Westergeest de gemeente Westergeest/Oudwoude. In 1816 werd de gemeente weer bij Kollumerland gevoegd.

Tussen 1899 en 1996 bevond zich bij Oudwoude de zuivelfabriek Huisternoord in het gelijknamige buurtschap. De fabriek werd in 1899 als een coöperatie opgericht aan de Stroobossertrekvaart. In 1995 waren er investeringen nodig om de fabriek weer aan de geldende eisen te laten voldoen. Daarop werd besloten de fabriek te laten fuseren met de zuivelfabriek De Twee Provinciën in Workum. Hiermee heeft de fabiek haar 100-jarig bestaan net niet kunnen vieren.[12] Tegenwoordig bevindt zich in de fabriekshallen een paintballcentrum.

Bevolkingsontwikkeling
1744184918591869187918891899190919201930194019501960197019801990200020102017
321585642704¹689¹655¹666¹1229¹760848886850790825747783842860832
Data afkomstig van volkstellingen.nl, CBS in uw buurt en Doarpsfisy 2002 - Inleiding.
¹ inclusief inwoners van Veenklooster.

Gebouwen[bewerken]

Oudwoude telt acht inschrijvingen in het rijksmonumentenregister. Het dorpsbeeld wordt gekenmerkt door 18e-eeuwse en 19e-eeuwse boerderijen langs de Foarwei en de Jan Binneswei. Het betreft veelal kop-rompboerderijen of boerderijen met een dwars voorhuis met schilddak.

De 15e-eeuwse kerk van Oudwoude met een rechte westmuur van rond 1690.

Kerk[bewerken]

De 15e eeuwse kerk van Oudwoude bevindt zich op het westelijke einde de bebouwing van Oudwoude. Bij de bouw van de laat-gotische kerk werd gebruik gemaakt van kloostermoppen van de voorganger. Puinrestanten wezen erop dat de kerk in westelijke richting langer is geweest; de kerk had oorspronkelijk nog een travee en een toren. Tussen 1689 en 1694 werd de toren afgebroken en Andreae vermeldt het vervangen van de toren door een dakruiter. De ingekorte kerk werd weer gesloten met een recht opgaande muur. Rond 1880 werd de buitenkant van de kerk bepleisterd, maar dit is ten tijde van de restauratie van 1965 weer verwijderd. Het interieur van de kerk wordt bepaald door acht rouwborden en een herenbank in het driezijdig gesloten koor. De kerk fungeerde als slotkerk van de Fogelsanghstate te Veenklooster en een aantal rouwborden zijn dan ook afkomstig van eigenaren van de state.[13] Op het kerkhof zijn alle graven naar het oosten gericht. Er bevinden zich ook twee grafkelders van de families Van Heemstra en Van Limburg Stirum. Het kerkgebouw wordt eens per twee weken gebruikt door de Protestantse Gemeente Oudwoude-Westergeest, welke de dorpen Oudwoude, Westergeest, De Trieme en Veenklooster omvat.

De monumentale Allemastate met mogelijk 14e-eeuws voorhuis.

Allemastate[bewerken]

Aan de Allemawei staat de monumentale Allemastate. De middeleeuwse voorbehuizing dateert waarschijnlijk uit de 14e eeuw en is naast de Dekemastate in Jelsum de enige overgebleven zaalstins van Friesland.[14] Het gebouw staat op een hoger gelegen terrein dat omgracht was. Hoewel de oost- en westmuur later zijn vernieuwd met hergebruikte kloostermoppen, resteert de noordmuur nog van de oorspronkelijke constructie. Deze muur met een dikte van 75 cm tot 1 m toont de dichtgezette restanten van een deur, twee ramen en een schietsleuf. De zaalstins staat op een fundering met muren van 3 meter breed, het gebouw is namelijk een stuk hoger geweest.[2] In de 18e eeuw werd er een schuur tegen het huis aangebouwd waarmee de Allemastate zijn huidige vorm kreeg van kop-hals-rompboerderij. Andreae noemt ene Redmer Allema als stichter van de stins rond het jaar 1500. De stins vererfde meerdere malen binnen deze vooraanstaande familie tot het in handen kwam van de aan de Allema's verwante familie Idema en later de familie Van Scheltinga.[14] Door oplettendheid van de eigenaar werd sloop van de stins voorkomen en kreeg het gebouw in 1990 de status van rijksmonument.[15]

De hervormde pastorie uit 1806.

Pastorie[bewerken]

Naast de kerk bevindt zich de monumentale pastorie aan het einde van een oprijlaan met zeer oude beuken en 19e-eeuws hekwerk. De pastorie werd vernieuwd in 1806. Een stichtingssteen in de achtermuur vermeldt de legging van de eerste steen door de kinderen van de kerkvoogden. In 1826 kreeg het gebouw een uitbouw aan de rechter zijde. In 1906 volgde een houten serre aan de linker zijde. Tevens kreeg de pastorie in 1906 een nieuwe ingangspartij met jugendstilelementen. De woning werd in 2001 gerenoveerd en kreeg in 2003 de status van rijksmonument. Achter de woning bevindt zich een omgrachte, eveneens monumentale tuin uit de 19e eeuw. De tuin is aangelegd in landschapsstijl. Eerder werd gedacht dat de tuin ontworpen kon zijn door Lucas Pieters Roodbaard, maar door nadere inventarisatie van plantenlijsten uit 1882 en 1885 bleek de tuin van de hand van Gerrit Vlaskamp.[16] Naast de pastorie staat het verenigingsgebouw van de hervormde kerk uit omstreeks 1900.

Maatschappelijk leven[bewerken]

In 2006 werd begonnen met de bouw van het multifunctioneel centrum Hústerwâld tegen de bestaande sporthal aan.[17] Het dorp kent meerdere verenigingen, waaronder een toneelvereniging "Bienze Westra", een brassband "Blaast de Bazuin" en een vereniging Dorpsbelangen Oudwoude, opgericht in 1947. Sinds 2009 heeft Oudwoude zijn eigen dorpskrant: "Op 'e Hichte".

Voormalige openbare basisschool Van Heemstra.

Onderwijs[bewerken]

Oudwoude had tot 2015 een openbare en een christelijke basisschool. De geschiedenis van de openbare "Van Heemstra" school gaat terug tot 1581 en daarmee was het de oudste school van Friesland. De school werd gesticht door Willem Hendrik van Heemstra in 1775 blijkens een ingemetselde stichtingssteen. In 1898 volgde vernieuwing van het schoolgebouw en de schoolmeesterswoning, beide in dezelfde stijl.[18] Omwille van het teruglopende leerlingaantal werd de school in 2015 gesloten. De christelijke basisschool van het dorp werd in 1922 gebouwd op de Wijgeest. Met het gereedkomen van een nieuwe school in 1977/1978 kreeg de school een nieuwe naam: "de Tarissing".[19]

Sport[bewerken]

In 1964 werd een gemeenschappelijke voetbalclub opgericht met de naburige dorpen Westergeest en De Trieme, WTOC (Westergeest Triemen Oudwoude Combinatie). Wedstrijden van deze voetbalclub worden in Oudwoude gespeeld op sportpark "De Wygeast".

De plaatselijke IJsclub “Oudwoude e.o.” werd opgericht in 1911. In eerste instantie werd er geschaatst op de Wijgeest, maar sinds 2007 heeft de schaatsvereniging een nieuwe locatie tussen Oudwoude en Westergeest aan de Simmerwei.[20]

Openbaar vervoer[bewerken]

Oudwoude wordt bediend door vervoersmaatschappij Arriva:

Geboren[bewerken]

Zie ook[bewerken]