's-Hertogenbosch

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Den Bosch)
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Dit artikel gaat over de stad 's-Hertogenbosch. Zie 's-Hertogenbosch (gemeente) voor de gemeente en 's-Hertogenbosch (doorverwijspagina) voor overige artikelen over 's-Hertogenbosch.
's-Hertogenbosch
Stad in Nederland Vlag van Nederland
Vlag van 's-Hertogenbosch Wapen van 's-Hertogenbosch
(Details) (Details)
's-Hertogenbosch
's-Hertogenbosch
Locatie 's-Hertogenbosch
Situering
Provincie Vlag Noord-Brabant Noord-Brabant
Gemeente Vlag 's-Hertogenbosch 's-Hertogenbosch
Coördinaten 51° 41' NB, 5° 18' OL
Algemeen
Oppervlakte 39,98 km²
- land 36,38 km²
- water 3,60 km²
Inwoners (1 januari 2014) 143.786 (2603 inw/km²)
Overig
Netnummer 073
Belangrijke verkeersaders A2 A59 A65, N279, Ring 's-Hertogenbosch, Staatslijn H, Spoorlijn Tilburg - Nijmegen
Stadsrechten 1185
Portaal  Portaalicoon   Nederland
Portal.svg Portaal 's-Hertogenbosch

's-Hertogenbosch (Geluidsfragment uitspraak (info / uitleg)), veelal Den Bosch genoemd, is de hoofdplaats van de Nederlandse gemeente 's-Hertogenbosch. Daarnaast is 's-Hertogenbosch de hoofdstad van de provincie Noord-Brabant. Met een bevolking van ongeveer 143.786 (1 januari 2014) is het naar inwoneraantal de vierde stad van Noord-Brabant, na Eindhoven, Tilburg en Breda. De stad is verder een bisschopszetel en een voormalige garnizoensstad.

Naam[bewerken]

Net als Den Haag heeft 's-Hertogenbosch een dubbele naam. 's-Gravenhage en 's-Hertogenbosch zijn echter de officiële namen. 's-Gravenhage als alternatieve aanduiding van het oudere Den Haag is gevormd naar het voorbeeld van 's-Hertogenbosch. De naam Den Bosch is ouder dan de naam 's-Hertogenbosch.[1]

Ook in andere talen wordt 's-Hertogenbosch aangeduid met de vertaling ervan: Bois-le-Duc in het Frans, Boscoducale in het Italiaans, Bolduque in het Spaans en Herzogenbusch in het Duits. De Latijnse naam is Silva Ducis of Buscum Ducis.

Het Genootschap ter bevordering van het gebruik van de naam 's-Hertogenbosch probeert het gebruik van de officiële naam te bevorderen.[2]

Geschiedenis[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Geschiedenis van 's-Hertogenbosch voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Kaart van 's-Hertogenbosch in 1866

's-Hertogenbosch kreeg in 1184 stadsrechten van graaf Godfried III van Leuven, die ook hertog van Neder-Lotharingen was als Godfried VII. Enige tijd daarvoor was het op grondgebied van Orthen ontstaan als een nederzetting van handelaren aan de samenloop van de Aa en de Dommel, die tegenwoordig samenkomen bij de Citadel in de stad.[3] Het was de vierde stad van Hertogdom Brabant.[4] De vroegste vermelding van 's-Hertogenbosch is in een document uit 1196. Het is een van de oudste steden van Nederland. In die tijd was het niet zo gebruikelijk dergelijke rechten expliciet vast te leggen en veel andere (nieuwe) steden in de Nederlanden namen het Bossche geschreven stadsrecht als voorbeeld.[5]

In 1629 werd 's-Hertogenbosch veroverd door Frederik Hendrik tijdens het Beleg van 's-Hertogenbosch.

Van 13 april tot en met 17 mei 1809 maakte Lodewijk Napoleon een inspectiereis door het departement Noord-Brabant. Tijdens deze reis bezocht de koning 's-Hertogenbosch. Tijdens zijn bezoek aan 's-Hertogenbosch had de koning veel belangstelling voor de infrastructuur, armenzorg, de kerken, cultuur en de nijverheid.

In november 2013 werden bij werkzaamheden in een parkeergarage een Neanderthaler nederzetting ontdekt die dateert tussen 40.000 en 70.000 jaar voor Christus. Toen was wat nu Noord-Brabant is een kale zandige vlakte, een toendra. Er heerste toen de Würm ijstijd.

Geografie[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Geografie en topografie van 's-Hertogenbosch voor het hoofdartikel over het onderwerp.

's-Hertogenbosch ligt op het punt waar de Aa, de Dommel en de Zuid-Willemsvaart samenkomen en de Dieze vormen. Samen met de dorpen en gehuchten Bokhoven, Deuteren, Dieskant, Empel, Engelen, Gewande, Hintham, Kruisstraat, Maliskamp, Meerwijk, Orthen, Oud-Empel en Rosmalen vormt het de gemeente 's-Hertogenbosch.

Door de ligging als noordelijkste stad van Noord-Brabant heeft het goede verbindingen met Oss (A59), Nijmegen (A59) en Arnhem (A59) in het oosten, Utrecht (A2) en Amsterdam (A2) in het noorden, Tilburg en Breda (A58) in het westen en Eindhoven (A2) , Veghel (N279) en Helmond (N279) in het zuidoosten. Ook zijn de Randstad, het Duitse Ruhrgebied, Antwerpen en Maastricht goed bereikbaar geworden. Deze laatste twee verbindingen stammen al uit de tijd van het Hertogdom Brabant.

Bezienswaardigheden[bewerken]

Grote centrale plein de Markt van 's-Hertogenbosch met weekmarkt
Stadhuis aan de Markt
De Moriaan, oudste bakstenen gebouw van Nederland op de Markt

's-Hertogenbosch is vooral bekend vanwege de enorme en prachtig gebouwde Sint-Jans kathedraal, een hoogtepunt van de late Brabantse gotiek. Het is een grote kathedraal en kerkgebouw. Hier zetelt de bisschop van 's-Hertogenbosch. In de Sint Jan staat het genadebeeld van Onze Lieve Vrouwe van 's-Hertogenbosch (de Zoete Moeder).

In de binnenstad van de stad zijn ook nog andere kerken te vinden. Dat zijn de Sint-Jacobskerk in de Bethaniëstraat, de Sint-Jacobskerk aan het Jeroen Boschplein en de Sint-Catharinakerk aan het Kruisbroedershof. In de kerk aan het Jeroen Boschplein is nu het Jheronimus Bosch Art Center gevestigd, deze is niet meer in dienst als kerk i.t.t. de Sint-Catharinakerk.

Het middeleeuwse stadscentrum van 's-Hertogenbosch is een van het oudste en meest complete van Nederland. De binnenstad is het grootste omwalde gebied van het land.

Uniek voor een middelgrote stad is de situatie tussen 's-Hertogenbosch en Vught: daar grenst het buitengebied, thans natuurgebied "Het Bossche Broek", nog altijd pal aan de oorspronkelijke middeleeuwse stadswal. Aan de stadswallen wordt momenteel gewerkt om die volledig in de oorspronkelijke zichtbare staat terug te krijgen. De stad werd hiervoor verkozen tot Europese vestingstad van het jaar 2005.

's-Hertogenbosch bezit ook het oudste nog bestaande bakstenen huis van Nederland, De Moriaan, waar momenteel het VVV-kantoor is gevestigd. 's-Hertogenbosch was vroeger een garnizoensstad. De Koning Willem I Kazerne is hiervan nog steeds te bewonderen als miniatuurkazerne in Madurodam te Den Haag.

Verder staat de stad ook bekend om het Noordbrabants Museum, het Stedelijk Museum 's-Hertogenbosch (voorheen Museum Het Kruithuis). Op de Markt staat een standbeeld van de 15e eeuwse schilder Jeroen Bosch, gemaakt door August Falise; het Jheronimus Bosch Art Center is een museum in de stad waarin zijn werken centraal staan.

Een andere attractie is de nu volledig gerestaureerde Binnendieze, waar verschillende rondvaarten de gelegenheid bieden de stad ondergronds te bewonderen. De Binnendieze is in 1996 gerestaureerd en is nu toegankelijk voor rondvaartboten. Niet aan claustrofobie of arachnofobie lijdende belangstellenden kunnen reserveren voor drie rondvaarttrajecten in het systeem van de Vughterstroom. Hunne Majesteiten Beatrix, Koningin der Nederlanden, en Albert, Koning der Belgen gingen in 1999 gezamenlijk hierin voor.

Beschermd[bewerken]

's-Hertogenbosch telt honderden rijksmonumenten en drie beschermde stadsgezichten:

Cultuur[bewerken]

Op 15 maart 2010 heeft 's-Hertogenbosch zich kandidaat gesteld voor de Culturele Hoofdstad 2018. Het Museumkwartier in de binnenstad van 's-Hertogenbosch is een complex in aanbouw, dat in 2012 voltooid moet zijn. Onder de titel Jheronimus Bosch 500 organiseert 's-Hertogenbosch in 2016 verschillende manifestaties ter gelegenheid van het 500e sterfjaar van de schilder Jheronimus Bosch.

Musea[bewerken]

Theaters[bewerken]

Evenementen[bewerken]

Enkele evenementen die in de stad hebben plaatsgevonden zijn:

Carnaval[bewerken]

Bekend is 's-Hertogenbosch in carnavalstijd. De stad wordt in die dagen omgedoopt tot het Bourgondische Oeteldonk.

Anders dan de carnavalsvierders in Limburg, die hun carnaval vieren volgens de Rijnlandse traditie, houden 's-Hertogenbosch en Bergen op Zoom vast aan het Bourgondische Carnaval. Dat blijkt bijvoorbeeld uit het verschijnsel dat men zich (in 's-Hertogenbosch) in een boerenkiel hult om duidelijk te maken dat in deze tijd gangbare rangen en standen binnen de samenleving vervallen.

De tijdelijke overdracht van de stadssleutel door de burgemeester aan de "carnavalsburgemeester" (Peer vaan den Muggenheuvel tot den Bobberd) is hier ook een teken van. Ook kent men in 's-Hertogenbosch geen dansmariekes en steken met fazantenveren, zoals men die in andere delen van Brabant en in Limburg wel veel ziet.

Evenementengebouwen[bewerken]

Bossche Bol[bewerken]

Een lokale lekkernij, verbonden met de naam 's-Hertogenbosch, maar ook bekend buiten 's-Hertogenbosch, is de Bossche Bol.

Sport[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Sport in 's-Hertogenbosch voor het hoofdartikel over dit onderwerp.
Stadion De Vliert in de gelijknamige wijk, het thuisstadion van FC Den Bosch

BVV werd in 1948 landskampioen voetbal. In 1967 fuseerde de club met Wilhelmina tot FC Den Bosch. FC Den Bosch werd viermaal kampioen van de eerste divisie: in 1970, 1999, 2001 en 2004.

Andere ploegen uit 's-Hertogenbosch die op hoog niveau spelen zijn Hockeyclub 's-Hertogenbosch (meervoudig landskampioen) en basketbalclub SPM Shoeters (voormalig EiffelTowers en EBBC en Nashua, meervoudig landskampioen, finalist Europa Cup II in '79 en wereldcup in '82). In de jaren zestig behoorde IJshockeyclub Red Eagles 's-Hertogenbosch tot de landelijke top (landskampioen in 1967), de club bracht toen veel internationals voort.

Rugbyclub The Dukes speelt al weer enkele jaren in de Ereklasse, het hoogste landelijke niveau en levert een aantal spelers voor de nationale selectie. De club werd in 2008 voor het eerst landskampioen. Het was ook de eerste club uit Noord-Brabant die landskampioen rugby werd.

HMC Den Bosch speelt de externe thuiswedstrijden van de schaakcompetitie in de aula van het Hervion College. De interne competitie wordt in Cultureel Centrum De Biechten te Hintham gespeeld. Het eerste team speelt in de Meesterklasse, de hoogste schaakcompetitie voor schaakvereningen in Nederland.

Het snookerteam van De Dieze speelt in de Hoofdklasse. Dit is het hoogste competitie die door de DBSA wordt georganiseerd.

De grootste tafeltennisvereniging van 's-Hertogenbosch is TTV Never Despair. Deze vereniging, die gevestigd is aan de Eerste Rompert, kwam in de jaren 1995 en 1996 bij de heren uit in de Eredivisie. Bij de dames werd in 1998 de eerste divisie bereikt. Tegenwoordig komt de club met het eerste team uit in de derde divisie. Daarnaast is er ook een iets kleinere tafeltennis verenigen in 's-Hertogenbosch genaamd TTV de kruiskamp 81' gevestigd aan de Anthony Fokkerstraat 1b.

Flik-Flak is gevestigd in 's-Hertogenbosch. Met bijna 2000 leerlingen is het de grootste binnensportclub van Brabant. Naast turnen biedt de vereniging ook gymnastiek, trampolinespringen, acrogym en streetdance.

Media[bewerken]

De hoofdredactie van de regionale krant het Brabants Dagblad is gevestigd in 's-Hertogenbosch aan het Koningin Emmaplein. Ook de studio van Radio Maria Nederland is gevestigd in 's-Hertogenbosch. Huis-aan-huisbladen die in 's-Hertogenbosch en omgeving worden bezorgd, zijn de Bossche Omroep op Zondag en het Stadsblad 's-Hertogenbosch.

De lokale omroep van de gemeente 's-Hertogenbosch is Boschtion. Deze zender zendt naast een kabelkrant ook televisie en radio uit. Daarnaast is er TV73, een commerciële omroep, gericht op 's-Hertogenbosch en omgeving.

Onderwijs[bewerken]

Nabij het Paleiskwartier is het onderwijscentrum van de regio 's-Hertogenbosch met scholen als Avans, Duhamel College (onderdeel van Stedelijk College), HAS Den Bosch, Helicon Opleidingen MBO Den Bosch en het Koning Willem I College. In andere delen van de stad bevinden zich onder andere:

Economie[bewerken]

Het industriële karakter van de stad is in de loop van de jaren flink veranderd door vertrek of sluiting van bekende fabrieken als AMP, Michelin, De Gruyter, Verkade, Remington en de Kruithoorn. Men richt zich nu meer op de zakelijke en financiële dienstverlening. Zo is het hoofdkantoor van Van Lanschot in de binnenstad gevestigd, evenals de SNS Bank. In deze stad bevindt zich een van de vestigingen van Nederlands grootste bierbrouwer Heineken, die een flink aandeel heeft in de regionale werkgelegenheid. Tevens is in de stad, aan het Willemsplein, het hoofdkantoor van energieleverancier Essent gevestigd en zijn o.a. de hoofdkantoren van Ricoh Nederland en S.A.P. in 's-Hertogenbosch gevestigd. Heijmans NV de op twee na grootste, beursgenoteerde onderneming in Vastgoed, Bouw, Infra en Installatietechniek in Nederland heeft in de gemeente 's-Hertogenbosch zijn hoofdkantoor en verschillende divisies gevestigd.

Verkeer en vervoer[bewerken]

Rijksweg A2 ter hoogte van Knooppunt Empel, vóór de laatste wegverbreding van de A2 (t/m 2008)
Station 's-Hertogenbosch

De Ring 's-Hertogenbosch is een van de drukst bereden autosnelwegen van Nederland. Mede daardoor en door het feit dat de gemeente een economische groei doormaakt, zijn er voor 2005 maatregelen getroffen om de stad verder te laten groeien. De rondweg A2 is uitgebreid tot een 4×2-autosnelweg. De binnenste 2×2-rijstroken zijn voor doorgaand verkeer tussen Utrecht en Eindhoven. De buitenste 2×2-rijstroken voor regionaal verkeer tussen de stadsdelen en Waalwijk en Oss. De beide rijbanen van de A2 tussen 's-Hertogenbosch en Zaltbommel worden verbreed van twee naar drie rijstroken. De Zuid-Willemsvaart wordt om de stad heen geleid. Deze zal aan de oostkant van de A2 komen te liggen, tussen Rosmalen en de stad in.

Deze infrastructurele wijzigingen hebben de gemeente geïnspireerd tot het project "Avenue 2/Kanaalzone", een nieuw te vormen secundair stadscentrum met moderne hoogbouw boven de A2 tussen 's-Hertogenbosch en Rosmalen. Deze nieuwe wijk zal in het kader van OV-Netwerk Brabant mogelijk een eigen station krijgen.[6] Er loopt ook nog een plan om de zuidwestelijke aansluiting op de A2, de N65, de rijksweg Vught - Tilburg om te bouwen tot autosnelweg, om dezelfde problemen als op de voormalige N50, richting Nijmegen te voorkomen.

Om de doorstroming op de Ring 's-Hertogenbosch te verbeteren, is er in 2011 de Randweg 's-Hertogenbosch - Vught gereed gekomen. Deze weg gaat door de polder tussen 's-Hertogenbosch en Vught. Het verkeer hoeft nu niet meer via het Willemsplein en het Wilhelminaplein te rijden.

Ook zijn er werkzaamheden gestart voor de aanleg van een nieuw industrieterrein ten westen van de spoorweg Utrecht - Boxtel, met de daarbij behorende voorzieningen, zoals een nieuw NS-station dat ook de wijk Maaspoort bereikbaar maakt per trein.

Openbaar vervoer[bewerken]

In het begin van de twintigste eeuw had 's-Hertogenbosch een tramverbinding met Helmond en andere plaatsen zoals Vught. Deze tramlijn werd geëxploiteerd door Stoomtram 's-Hertogenbosch - Helmond - Veghel - Oss. Ook was er een Tramlijn 's-Hertogenbosch - Drunen - Heusden. Deze tramlijn werd geëxploiteerd van 1896 tot 1934, maar op delen van het traject reden er al vanaf 1922 bussen. De trams naar zowel Helmond als naar Heusden vertrokken vanaf het Koningin Emmaplein.

Aan het Koningin Emmaplein heeft ook het eerste Station 's-Hertogenbosch gestaan. Dit bouwwerk stamde uit 1868 en was gemaakt van hout. In die tijd was 's-Hertogenbosch nog een vestingstad en er mochten buiten de vesting geen blijvende stenen bouwwerken staan. Ook moest het in geval van dreiging snel afgebroken worden, opdat men een vrij schootsveld had.

In 1896 is het eerste station toch afgebroken en is enkele honderden meters zuidelijker een nieuw station herrezen. Men kon nu vanuit de Binnenstad in één rechte lijn naar het station lopen. Het tweede station was van de hand van Eduard Cuypers. Dit station werd in de Tweede Wereldoorlog, op 16 september 1944, gedeeltelijk verwoest door RAF-vliegtuigen en is niet meer opnieuw opgebouwd. De perronoverkappingen zijn echter bewaard gebleven en zijn nu rijksmonument.

Sybold van Ravesteyn was de architect van het derde station. Dit station was bescheidener, maar tegelijkertijd ook een modern gebouw. Dit station heeft er gestaan tot 1998 toen het station werd gerenoveerd. Ronald Steenhuis was de architect van het gebouw en veranderde het in een passarelle. Ook is het station nu een doorlooproute voor het Paleiskwartier.

Station 's-Hertogenbosch staat aan het Stationsplein. Dit plein is het belangrijkste openbaar-vervoerknooppunt van de gemeente 's-Hertogenbosch. Vanaf het Stationsplein vertrekken de streekbussen naar andere plaatsen, evenals de stadsbussen naar de verschillende wijken van de stad, Hintham, Rosmalen, Vlijmen en Vught. Ook stopt op het stationsplein de Citybus.

Ook Station 's-Hertogenbosch Oost is een klein openbaar-vervoerknooppunt. Hier komen een aantal stads- en streekbussen samen, waar ook de Stoptrein 's-Hertogenbosch - Nijmegen v.v. stopt.

Toekomstige plannen voor nieuwe stations zijn Avenue 2 in de geplande gelijknamige wijk Avenue 2 en station Maaspoort.

Zustersteden[bewerken]

De zustersteden van 's-Hertogenbosch zijn:

Bekende Bosschenaren[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie lijst van Bosschenaren

Trivia[bewerken]

Fotogalerij[bewerken]

Zie ook[bewerken]

Externe link[bewerken]

Bronnen en noten

Bronnen:

  • 's-Hertogenbosch binnen de Veste. Een historische verkenningstocht - Frans van Gaal en Peter Verhagen, Adr. Heinen Uitgevers, 's-Hertogenbosch, 2001.
  • Bastion Oranje
  • Kring Vrienden van 's-Hertogenbosch
  • Bossche Encyclopedie

Noten:

  1. H.P.H. Camps, Het stadsrecht van Den Bosch van het begin (1184) tot het Privilegium Trinitatis (1330), Hilversum: Uitgeverij Verloren (1995), p. 59
  2. 's-Hertogenbosch alstublieft
  3. Samenloop van Dommel en Aa.
  4. Welkom bij het Stadsarchief 's-Hertogenbosch - Gemeente 's-Hertogenbosch
  5. H.P.H. Camps, Het stadsrecht van Den Bosch van het begin (1184) tot het Privilegium Trinitatis (1330), Hilversum: Uitgeverij Verloren (1995), p. 50-51
  6. [1]
  7. Stadsarchief 's-Hertogenbosch
  8. Bieb 's-Hertogenbosch
  9. Brabants Historisch Informatie Centrum
  10. Archief Bisdom 's-Hertogenbosch