Spaanse Rijk

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
(Doorverwezen vanaf Spaanse koloniën)
Ga naar: navigatie, zoeken
Imperio español
Monarquía universal española
1492–1898
Flag of Cross of Burgundy.svg Escudo reducido de España.png
(Details) (Details)
Motto
Plus Ultra
Kaart
Diachrone kaart van het Spaanse Rijk in zijn grootste omvang.
Diachrone kaart van het Spaanse Rijk in zijn grootste omvang.
Algemene gegevens
Hoofdstad Toledo (1492–1561)
Madrid (1561–1601)
Valladolid (1601–1606)
Madrid (vanaf 1606)
Talen Spaans, Catalaans, Portugees, Galicisch, Italiaans, Nederlands, Frans, Nahuatl enz.
Religie(s) rooms-katholicisme
Regering
Regeringsvorm koninkrijk (republiek 1873-'74)
Dynastie Habsburg (tot 1700)
Bourbon (1700-1808)
Bonaparte (1808-1813)
Bourbon (1813-1868)
Savoye (1870-1873)
Eerste Republiek (1873-1874)
Bourbon (vanaf 1874)
Staatshoofd koning

Het Spaanse Rijk (Spaans: Imperio español) of de Universele Spaanse Monarchie (Spaans: Monarquía universal española) is de benaming voor de unie van koninkrijken, afhankelijkheden en koloniën ondergeschikt aan Spanje tussen 1492 en 1898. Het was het grootste wereldrijk van de Vroegmoderne Tijd en heeft vooral zijn stempel gedrukt op de geschiedenis, taal, religie en cultuur van het huidige Latijns-Amerika.

Geschiedenis[bewerken]

Opkomst van een wereldmacht[bewerken]

Het Spaanse Rijk ontstond in het laatste kwart van de 15e eeuw door de vereniging van de Kroon van Aragón en de Kroon van Castilië (1479), de voltooiing van de Reconquista en de ontdekking van Amerika (beiden in 1492) en het aldaar vestigen van een koloniaal rijk in de volgende decennia. Onder leiderschap van de in 1521 gekroonde keizer Karel V van het Heilige Roomse Rijk, die al in 1516 koning van het toen in personele unie verenigde Spanje was geworden, werden in Noord- en Zuid-Amerika de onderkoninkrijken Nieuw-Spanje en Peru gevestigd en de Italiaanse Oorlogen uitgevochten tegen Frankrijk en bondgenoten, waarbij ook alle Nederlanden veroverd werden (voltooid in 1543).

Het Spaanse Rijk was halverwege de 16e eeuw de grootste politieke macht ter wereld, en Karel V noemde het dan ook het rijk waar de zon nooit ondergaat. Na het aftreden van Karel V in 1555/1556 werd het rijk gesplitst in een Spaans deel (Spanje, de Nederlanden, de Italiaanse gebieden en de overzeese koloniën) onder koning Filips II, en een Oostenrijks deel (Oostenrijk, Hongarije, Bohemen, Moravië, Silezië en het Rooms-Duitse keizerschap) onder keizer Ferdinand I (zie voor het Oostenrijkse gedeelte: Habsburgse monarchie).

De enorme rijkdommen die de Spanjaarden verwierven met hun wereldrijk werden bedreigd door de vele oorlogen die het rijk moest voeren om zichzelf in stand te houden. De heersende Habsburgers trachtten de Reformatie in hun gebieden tegen te gaan en hun onderdanen binnen de Rooms-katholieke Kerk te houden; dit leidde onder meer tot de Schmalkaldische, Tachtigjarige en Dertigjarige Oorlog. Daarnaast streed het Spaanse Rijk met het Ottomaanse Rijk om de macht over de Middellandse Zee. Tussen 1580 en 1640 vormden Spanje en Portugal de Iberische Unie en beheerden hun koloniën gezamenlijk. In de 17e eeuw kreeg Spanje steeds meer concurrentie van andere Europese mogendheden in Amerika en leed ze onder haar eigen imperial overstretch; de VOC van de in 1648 onafhankelijk geworden Verenigde Nederlanden en de Oost-Indische Compagnieën van veel andere landen als Portugal, Groot-Brittannië en Frankrijk ontnamen het Spaanse monopolie op de handel in koloniale producten.

Het rijk in problemen[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook Koninkrijk Spanje (1716-1873) voor het eerste Bourbontijdperk.

Door het uitsterven van de Spaanse Habsburgers brak de Spaanse Successieoorlog (1701–1714) uit, waarna de Bourbons op de troon kwamen; om de Oostenrijkse Habsburgers te compenseren werden Napels, Sardinië en Milaan Oostenrijks. In 1808 raakte het moederland Spanje betrokken bij de Napoleontische oorlogen toen de Franse troepen de Pyreneeën overstaken. Hierop brak de Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog uit (1808-1814), waarbij de Spanjaarden er uiteindelijk in slaagden de Fransen te verdrijven, maar daarbij wel de controle over de koloniën verloren. De Spaans-Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlogen volgden (1808-1829), die het Spaanse Rijk ten onder deden gaan; één voor één wisten de Spaanse koloniën in Zuid- en Midden-Amerika zich los te scheuren van het Europese moederland. Na een opvolgingsgeschil ontstond het carlisme, dat vruchteloos drie oorlogen voerde om de Spaanse troon. Kortstondig leefde tussen 1873 en 1874 de Eerste Spaanse Republiek, waarna de Bourbonmonarchie werd hersteld.

Ondergang[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie ook Koninkrijk Spanje (1874-1931) voor de eindfase van het Spaanse Rijk.

Tenslotte verdwenen de laatste Spaanse bezittingen door de Spaans-Amerikaanse Oorlog in 1898; doorgaans laat men in de geschiedschrijving het Spaanse Rijk dan ook met dit jaartal eindigen. De monarchie werd in 1931 onderbroken toen democratisch verkozen republikeinen de Tweede Spaanse Republiek uitriepen, maar daarna brak de Spaanse Burgeroorlog uit (1936-1939) die de nationalisten onder leiding van Francisco Franco wonnen. De door hem gevestigde dictatuur, die in 1947 de monarchie herstelde, eindigde na de dood van Franco in 1975, waarna uit een reeks van hervormingen in 1978 een moderne grondwet werd aangenomen en het huidige koninkrijk Spanje ontstond. In sommige gevallen wordt gesteld dat het Spaanse Rijk definitief eindigde met de dekolonisatie van de Afrikaanse bezittingen in de jaren '60 en '70.

Koloniën[bewerken]

Een anachronistische kaart met daarop Spaanse kolonies gedurende meer dan 400 jaar.

██ Grondgebied van het Portugese imperium tijdens de Iberische Unie (1581-1640).

██ Gebieden verloren aan het Verdrag van Utrecht-Baden (1714)

██ Gebieden verloren vóór of tijdens de Spaans-Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlogen (1811–1828)

██ Grondgebied verloren vanwege de Spaans-Amerikaanse Oorlog (1898-1899)

██ Gebieden verloren gegaan door de dekolonisatie van Afrika (1956-1976)

██ Grondgebied momenteel beheerd door Spanje

Spanje was samen met Portugal het eerste Europese land dat koloniën verwierf buiten Europa (een uitzondering is Groenland onder de Noren). Spanje richtte zich voornamelijk op Zuid-Amerika.

Amerika[bewerken]

Afrika[bewerken]

Europa[bewerken]

Het Spaanse Rijk in Europa rond 1580; in het lichtgroene gebied was de Nederlandse Opstand bezig.

Azië en Oceanië[bewerken]

Filipijnen (onderdeel van Nieuw-Spanje; tot 1898)
Guam (1565-1898)
Marshalleilanden (1855-1898)
Palau (in bezit genomen in 1543, sinds 1574 deel van Nieuw-Spanje, eind 19e eeuw gekoloniseerd, in 1899 aan Duitsland verkocht)
Samoa[bron?]