Spaanse Rijk

Imperio español Monarquía universal española
1492 – 1898
(Details) (Details)
Motto Plus Ultra
Kaart
Diachrone kaart van het Spaanse Rijk in zijn grootste omvang.
Algemene gegevens
Hoofdstad	Toledo (1492–1561) Madrid (1561–1601) Valladolid (1601–1606) Madrid (vanaf 1606)
Talen	Spaans, Catalaans, Portugees, Galicisch, Italiaans, Nederlands, Frans, Nahuatl enz.
Religie(s)	rooms-katholicisme
Regering
Regeringsvorm	koninkrijk (republiek 1873-'74)
Dynastie	Habsburg (tot 1700) Bourbon (1700-1808) Bonaparte (1808-1813) Bourbon (1813-1868) Savoye (1870-1873) Eerste Republiek (1873-1874) Bourbon (vanaf 1874)
Staatshoofd	koning

Het Spaanse Rijk (Spaans: Imperio español) of de Universele Spaanse Monarchie (Spaans: Monarquía universal española) is de benaming voor de unie van koninkrijken, afhankelijkheden en koloniën ondergeschikt aan Spanje tussen 1492 en 1898. Het was het grootste wereldrijk van de Vroegmoderne Tijd en heeft vooral zijn stempel gedrukt op de geschiedenis, taal, religie en cultuur van het huidige Latijns-Amerika.

Geschiedenis

Opkomst van een wereldmacht

Het Spaanse Rijk ontstond in het laatste kwart van de 15e eeuw door de vereniging van Koninkrijk Aragon en de Kroon van Castilië (1479), de voltooiing van de Reconquista en de ontdekking van Amerika (beiden in 1492) en het aldaar vestigen van een koloniaal rijk in de volgende decennia. Onder leiderschap van de in 1521 gekroonde keizer Karel V van het Heilige Roomse Rijk, die al in 1516 koning van het toen in personele unie verenigde Spanje was geworden, werden in Noord- en Zuid-Amerika de onderkoninkrijken Nieuw-Spanje en Peru gevestigd en de Italiaanse Oorlogen uitgevochten tegen Frankrijk en bondgenoten, waarbij ook alle Nederlanden veroverd werden (voltooid in 1543).

Het Spaanse Rijk was halverwege de 16e eeuw de grootste politieke macht ter wereld, en Karel V noemde het dan ook het rijk waar de zon nooit ondergaat. Na het aftreden van Karel V in 1556 werd het rijk gesplitst in een Spaans deel (Spanje, de Nederlanden, de Italiaanse gebieden en de overzeese koloniën) onder koning Filips II, en een Oostenrijks deel (Oostenrijk, Hongarije, Bohemen, Moravië, Silezië en het Rooms-Duitse keizerschap) onder keizer Ferdinand I (zie voor het Oostenrijkse gedeelte: Habsburgse monarchie).

De enorme rijkdommen die de Spanjaarden verwierven met hun wereldrijk werden bedreigd door de vele oorlogen die het rijk moest voeren om zichzelf in stand te houden. De heersende Habsburgers trachtten de Reformatie in hun gebieden tegen te gaan en hun onderdanen binnen de Rooms-katholieke Kerk te houden; dit leidde onder meer tot de Schmalkaldische, Tachtigjarige en Dertigjarige Oorlog. Daarnaast streed het Spaanse Rijk met het Ottomaanse Rijk om de macht over de Middellandse Zee. Tussen 1580 en 1640 vormden Spanje en Portugal de Iberische Unie en beheerden hun koloniën gezamenlijk. In de 17e eeuw kreeg Spanje steeds meer concurrentie van andere Europese mogendheden in Amerika.

Het rijk in problemen

Zie ook Koninkrijk Spanje (1716-1873) voor het eerste Bourbontijdperk.

Door het uitsterven van de Spaanse Habsburgers brak de Spaanse Successieoorlog (1701–1714) uit, waarna de Bourbons op de troon kwamen; om de Oostenrijkse Habsburgers te compenseren werden Napels, Sardinië en Milaan Oostenrijks. In 1808 raakte het moederland Spanje betrokken bij de Napoleontische oorlogen toen de Franse troepen de Pyreneeën overstaken. Hierop brak de Spaanse Onafhankelijkheidsoorlog uit (1808-1814), waarbij de Spanjaarden er uiteindelijk in slaagden de Fransen te verdrijven, maar daarbij wel de controle over de koloniën verloren. De Spaans-Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlogen volgden (1808-1829), die het Spaanse Rijk ten onder deden gaan; één voor één wisten de Spaanse koloniën in Zuid- en Midden-Amerika zich los te scheuren van het Europese moederland. Na een opvolgingsgeschil ontstond het carlisme, dat vruchteloos drie oorlogen voerde om de Spaanse troon. Kortstondig leefde tussen 1873 en 1874 de Eerste Spaanse Republiek, waarna de Bourbonmonarchie werd hersteld.

Ondergang

Zie ook Koninkrijk Spanje (1874-1931) voor de eindfase van het Spaanse Rijk.

Tenslotte verdwenen de laatste Spaanse bezittingen door de Spaans-Amerikaanse Oorlog in 1898; doorgaans laat men in de geschiedschrijving het Spaanse Rijk dan ook met dit jaartal eindigen. De monarchie werd in 1931 onderbroken toen democratisch verkozen republikeinen de Tweede Spaanse Republiek uitriepen, maar daarna brak de Spaanse Burgeroorlog uit (1936-1939) die de nationalisten onder leiding van Francisco Franco wonnen. De door hem gevestigde dictatuur, die in 1947 de monarchie herstelde, eindigde na de dood van Franco in 1975, waarna uit een reeks van hervormingen in 1978 een moderne grondwet werd aangenomen en het huidige koninkrijk Spanje ontstond. In sommige gevallen wordt gesteld dat het Spaanse Rijk definitief eindigde met de dekolonisatie van de Afrikaanse bezittingen in de jaren '60 en '70.

Koloniën

Een anachronistische kaart met daarop Spaanse kolonies gedurende meer dan 400 jaar.

██ Grondgebied van de Portugese imperium tijdens de Iberische Unie (1581-1640).

██ Gebieden verloren aan het Verdrag van Utrecht-Baden (1714)

██ Gebieden verloren vóór of tijdens de Spaans-Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlogen (1811–1828)

██ Grondgebied verloren vanwege de Spaans-Amerikaanse Oorlog (1898-1899)

██ Gebieden verloren gaan voor de dekolonisatie van Afrika (1956-1976)

██ Grondgebied momenteel beheerd door Spanje

Spanje was samen met Portugal het eerste Europese land dat koloniën verwierf buiten Europa (een uitzondering is Groenland onder de Noren). Spanje richtte zich voornamelijk op Zuid-Amerika.

Amerika

• Onderkoninkrijk Nieuw-Spanje (1521-1821), bestaande uit:
  • Mexico veroverd in 1521, verloren in 1821
    • Opper-Californië/Nieuw-Californië (1769-1821)
    • Texas (tot 1821)
    • New Mexico (1598-1680; 1690-1821)
  • Louisiana (Nieuw-Spanje) (1764-1803)
  • Spaans-Florida (1513-1763; 1784-1821)
  • Guatemala veroverd in 1524, verloren in 1821
  • Honduras veroverd in 1524, verloren in 1821
  • El Salvador verloren in 1821
  • Nicaragua veroverd in 1524, verloren in 1821
  • Venezuela verloren in 1821
  • Cuba veroverd in 1511, verloren in 1898
  • Santo Domingo verkregen in 1492
  • Enkele Antillen
• Onderkoninkrijk Peru (1542-1824), bestaande uit:
  • Peru veroverd in 1532, verloren in 1821
  • Bolivia (tot 1825)
  • Chili (tot 1810/1817)
  • Onderkoninkrijk Nieuw-Granada (1717-1819), in 1717 afgesplitst van Peru, bestaande uit:
    • Colombia (tot 1819)
    • Ecuador (tot 1819)
    • Panama (tot 1819)
  • Onderkoninkrijk van de Río de la Plata (1776-1812), in 1776 afgesplitst van Peru, bestaande uit
    • Argentinië (tot 1810/1816)
    • Paraguay (tot 1811)
    • Uruguay (tot 1828)

Afrika

• Canarische Eilanden (in 1402 veroverd door Castilië, tegenwoordig een autonome regio)
• Ceuta (definitief Spaans in 1688) en Melilla (veroverd in 1496; beide steden hebben tegenwoordig zelfbestuur))
• Spaanse Sahara (1924-1946, 1958-1975), Spaans-West-Afrika (1946-1958)
• Spaans-Marokko (1912-1956)
• Equatoriaal-Guinea (1878-1968)
• Oran (1509–1708, 1732–1791)

Europa

Het Spaanse Rijk in Europa rond 1580; in het lichtgroene gebied was de Nederlandse Opstand bezig.

• Koninkrijk Napels (tot 1714)
• Habsburgse Nederlanden (Noordelijke Nederlanden tot 1648, Zuidelijke Nederlanden tot 1714)
• Franche-Comté (tot 1678)
• Hertogdom Milaan (tot 1714)
• Sardinië (tot 1714)

Azië en Oceanië

• Spaans-Oost-Indië (1565–1898)

Filipijnen (onderdeel van Nieuw-Spanje; tot 1898)

Guam (1565-1898)

Marshalleilanden (1855-1898)

Palau (in bezit genomen in 1543, sinds 1574 deel van Nieuw-Spanje, eind 19e eeuw gekoloniseerd, in 1899 aan Duitsland verkocht)

Samoa

Koloniale machten
Kolonie · Kolonisatie · Dekolonisatie · Postkolonialisme · Imperialisme België Brandenburg Denemarken Duitsland Engeland/Verenigd Koninkrijk Frankrijk Italië Japan Koerland Nederland Noorwegen Oostenrijk Portugal Rusland Schotland Spanje Zweden Verenigde Staten