Monopoly

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Nuvola single chevron right.svg Dit artikel gaat over een gezelschapsspel. Zie Monopolie voor de term uit de economie.
Monopoly
Monopoly game logo.svg
Aantal spelers 2-8
Leeftijd Vanaf 8 jaar
Voorbereidingstijd 5-15 minuten (minder in bankkaartversies)
Speelduur 1,5-6 uur
Moeilijkheidsgraad Vrij gemakkelijk
Strategie Gemiddeld
Kennis Met dobbelstenen gooien, Tellen, Sociale troeven
Het speelbord

Het spel monopoly (Engels voor monopolie) is een van de bestverkochte bordspellen ter wereld. Het is in 26 talen verkrijgbaar. Sinds 1935, het jaar dat het spel door Parker Brothers op de markt gebracht werd, zijn ruim 200 miljoen exemplaren verkocht. Ook verschijnen regelmatig bijzondere edities.

Het doel van het spel is een monopolie op te bouwen, wat spelers kunnen doen door zo veel mogelijk straten op te kopen. Iedere speler die in een straat verblijft, moet de eigenaar van die straat huur betalen. De straten zijn verdeeld in groepen van drie (of twee) straten. In veel buitenlandse versies zijn het straten in de hoofdstad van het land, maar vaak ook zijn het straten in verschillende steden, wat de groepsindeling logischer maakt.

De straten van het bordspel reflecteren iets van de landen waarin het verkocht wordt. De duurste straat op het Nederlandse bordspel is bijvoorbeeld de Kalverstraat, de bekendste winkelstraat in Amsterdam. Op het Belgische bordspel is dat de Nieuwstraat in Brussel.

Spelregels[bewerken]

Iedere speler ontvangt een startgeld van 1500 eenheden in verschillende coupures. Er zijn spelversies waar met een betaalkaart in plaats van met contant geld gespeeld wordt. In veel versies zijn de tarieven veel hoger: 100 of 10 000 keer zo hoog. Ook het startgeld is dan evenredig hoger (150 000 of 15 000 000 eenheden).

Met dit startgeld kan de speler straten, stations of nutsbedrijven waarop hij of zij landt, kopen. Wanneer de straat al eigendom is van een andere speler, moet aan die speler huur worden betaald. Wanneer een speler alle straten in dezelfde groep (in de Nederlandse versie: dezelfde stad) in bezit heeft, mag hij er huizen en hotels bouwen, zodat voorbijgangers een hoger bedrag moeten betalen als ze in deze straat moeten overblijven. Stations en nutsbedrijven kunnen niet bebouwd worden: de huur is daar afhankelijk van het aantal stations / nutsbedrijven dat de eigenaar in bezit heeft en voor de nutsbedrijven bovendien van het aantal gegooide ogen.

Het verloop van het spel wordt verder gecompliceerd door de vakjes met de opschriften Kans en Algemeen Fonds. De daar aangekomen speler krijgt een opdracht die gunstig of ongunstig kan uitpakken. Eventuele betalingen uit hoofde van deze kaarten, alsmede belastingen, horen in tegenstelling tot wat veel mensen denken, volgens de officiële spelregels aan de bank betaald te worden in plaats van het neer te leggen in het midden van het speelbord.

Op de hoeken van het speelbord bevinden zich speciale velden:

  • Start (in de Nederlandse versie ook Af): Hier staan de pionnen voordat het spel begint. Iedere speler die hier voorbij komt ontvangt 200 geldeenheden salaris.
  • Gevangenis: Een speler kan in de gevangenis terechtkomen, waar het zeker in de latere fase van het spel aangenaam toeven is, doordat daar geen huur betaald hoeft te worden terwijl de speler wel huur ontvangt. Gaat een speler naar de gevangenis, dan gaat hij niet langs 'Start/Af' en ontvangt dus geen salaris.
    • Een speler komt in de gevangenis:
      1. Door op het vakje 'Ga naar de gevangenis' te komen.
      2. Als hij/zij een Kans- of Algemeen Fondskaart trekt met 'ga direct naar de gevangenis'.
      3. Door drie keer achter elkaar dubbel te gooien. Hij speelt de derde worp niet maar gaat direct naar de gevangenis.
    • Een speler komt uit de gevangenis:
      1. Door dubbel te gooien. Hij speelt dan meteen het aantal ogen van de worp. Hierna mag hij nog een keer gooien (zoals normaal bij een dubbele worp).
      2. Door een boete van 50 eenheden te betalen of door de Kans- of Algemeen Fondskaart 'Verlaat de gevangenis zonder betalen' in te leveren. Dit is verplicht als hij reeds drie beurten in de gevangenis is zonder dubbel te gooien. Bij zijn eerstvolgende beurt speelt hij verder.
    • Wie door een gewone worp op het vakje Gevangenis landt, is 'op bezoek' en kan doorlopen;
  • Vrij parkeren: De speler is veilig, er gebeurt niets;
  • Ga naar de gevangenis: De speler moet direct naar de gevangenis.

Het is toegestaan onbebouwde straten, stations en nutsbedrijven aan andere spelers te verkopen, voor een onderling overeengekomen prijs. Dit geschiedt tussen twee beurten in, dus nadat een speler gespeeld heeft en voordat de volgende speler de dobbelstenen gooit. Heeft een speler de dobbelstenen al gegooid, dan moet hij zijn beurt dus eerst afmaken. Ook het bebouwen van straten geschiedt tussen twee beurten in. Voor al deze transacties maakt het niet uit welke speler aan de beurt is.

Indien een speler iets niet meer kan betalen, moet hij zijn bezittingen liquideren. Dat kan als volgt:

  • Huizen en hotels terugverkopen aan de bank voor de helft van de aankoopprijs.
    • Bij verkoop van een hotel betaalt de bank de helft van de prijs van vijf huizen.
  • Onbebouwde straten, nutsbedrijven en stations met hypotheek bezwaren, door de betreffende eigendomsbewijzen om te keren. De hypotheekwaarde wordt dan van de achterkant van deze bewijzen afgelezen (over het algemeen is deze de helft van de aankoopprijs) en door de bank uitbetaald. De bezittingen blijven eigendom van de speler, maar leveren geen huur meer op als een medespeler erop landt. De hypotheek kan worden afgelost, maar dan moet 10% rente worden bijbetaald.
    • Hypotheek op bebouwde straten is niet toegestaan.
    • De benaming 'hypotheek' is eigenlijk niet juist. In het echte leven kan een gebouw ook met hypotheek worden bezwaard, en bovendien houdt de eigenaar het vruchtgebruik.
  • Onbebouwde straten, nutsbedrijven en stations verkopen aan een andere speler.
    • Bebouwde straten kunnen niet worden verkocht.

Een straat, nutsbedrijf of station kan aan een andere speler worden overgedragen terwijl er hypotheek op rust. De nieuwe eigenaar zal wel 10% van de hypotheekwaarde moeten betalen aan de bank. Bij later aflossen van de hypotheek betaalt de nieuwe eigenaar bovendien de 10% rente die daarvoor staat.

Levert verkoop onvoldoende op, dan is de speler failliet en verlaat hij het spel. Al zijn eigendommen vervallen aan de schuldeiser (de bank of een andere speler). Straten, nutsbedrijven en stations die op die wijze weer in bezit van de bank komen, worden bij opbod verkocht.

De speler die als laatste overblijft heeft een monopolie gecreëerd en heeft gewonnen.

Varianten op de spelregels[bewerken]

Op de spelregels worden veelal varianten gehanteerd. Sommige varianten worden door de officiële spelregels aanbevolen, omdat monopoly de neiging heeft erg lang te duren, vooral wanneer er 2 of 3 spelers overblijven die elkaar min of meer in evenwicht houden. Ook zijn sommige van deze onofficiële regels een gevolg van de creativiteit van sommige spelers. Voorbeelden van veel gehanteerde afwijkende spelregels zijn:

  • Zowel betalingen ten gevolge belastingen als van Kans- en Algemeen Fondskaarten geschieden niet aan de bank maar aan de 'pot' in het midden van het spel. Wie op Vrij Parkeren landt wint vervolgens deze pot.
  • Als er geen geld in de 'pot' ligt, kan de speler ook kiezen voor een 'vrije ronde'. Dit wil zeggen dat de speler een hele ronde geen geld hoeft te betalen.
  • Wie op het vakje Start landt ontvangt dubbel salaris.
  • Niet vijf maar vier of drie huizen gelden als hotel.
  • Bezittingen kunnen pas aangekocht worden nadat een volledige ronde over het bord gemaakt is.
  • Alle of een deel van de straten worden aan het begin van het spel geschud en willekeurig onder de spelers verdeeld.
  • Het verlenen van 'huurimmuniteit'. Dit wil zeggen dat men, meestal als onderdeel van een transactie, afspreekt dat iemand geen huur hoeft te betalen als hij op diens straat landt. Dit kan voor een enkele kleurcode of het gehele bezit van een speler gelden.
  • Bezit dat aan de bank vervalt ten gevolge van faillissement van een speler wordt niet geveild maar komt opnieuw vrij voor verkoop aan wie op de straat landt.

Kans om op een eigendom te komen[bewerken]

Hoewel een hoge huur (vooral na bebouwing) belangrijk is, spelen ook andere factoren mee in de aantrekkelijkheid van eigendommen. De belangrijkste hiervan is de kans om op een eigendom te landen. Die kans is namelijk groter bij eigendommen die in de Algemeen Fonds- en Kanskaarten worden genoemd.

Andere velden waar men met hogere waarschijnlijkheid kan komen zijn Start en vooral de Gevangenis. Voor beiden is er zowel een Algemeen Fonds- als een Kanskaart, bovendien is er voor de Gevangenis het veld Naar de Gevangenis.

Wie met twee dobbelstenen gooit, gooit relatief vaak 6, 7 of 8. Velden die 6, 7 of 8 plaatsen verwijderd zijn van een veld dat een hoge waarschijnlijkheid heeft, hebben dus ook een iets hogere waarschijnlijkheid dan de omliggende velden.

Men kan uit de Gevangenis komen door dubbel te gooien. Dat betekent een extra kans voor de velden die een even aantal ogen van de Gevangenis verwijderd zijn. Verder ook het Elektriciteitsbedrijf, maar de verschuldigde huur is dan minimaal.

Het kansproces van de dobbelsteenworpen en de Algemeen Fonds- en Kanskaarten is overigens als een Markovketen te beschrijven, waarmee de langetermijnkans om op een eigendom te komen precies berekend kan worden. Deze kansen volgen uit de stationaire verdeling van deze Markovketen. Hieruit blijkt dat het effect van de Gevangenis zeer groot is.

Stations kunnen soms verrassend sterk uit de hoek komen als een speler er meerdere heeft. De speler hoeft geen kosten te maken voor bebouwing. Heeft een speler drie of vier stations, dan is er niet alleen een grotere kans op bezoekers, maar wordt ook een hogere huur gevraagd.

Geschiedenis[bewerken]

Op 5 januari 1904 vroeg Elizabeth Magie patent aan op het bordspel The Landlord's Game (Het Spel van de Huisbaas) en ging daarmee naar de Parker Brothers, een spellenfabrikant, maar het spel werd afgewezen.

Charles B. Darrow, een werkloze verwarmingsmonteur uit de Verenigde Staten, liet in 1934 het spel zien dat wij nu als monopoly kennen. Hij gebruikte The Landlord's Game als voorbeeld voor monopoly. De bedelarmband van zijn vrouw gebruikte hij voor de pionnen. Daarom zijn er in de traditionele monopolyversies strijkijzertjes en vingerhoedjes in plaats van gewone pionnen. Ook Darrow ging naar Parker Brothers, maar in zijn spel zagen ze ook niks. Hij liet in 1934 (met hulp van een bevriende drukker) 5000 spellen drukken in een warenhuis in Philadelphia. Die werden razendsnel verkocht. Een jaar later toonde Parker Brothers toch interesse. Charles B. Darrow stierf als multimiljonair. Ook Parker Brothers werd er niet armer van: het eerste jaar van de productie werden er meer dan een miljoen exemplaren verkocht. De Britse speelgoedfabriek Waddingtons was datzelfde jaar enthousiast. En zo ging monopoly de hele wereld rond.

Geld[bewerken]

Nuvola single chevron right.svg Zie Monopolygeld voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

In de oorspronkelijke versie werd in het spel met dollars betaald. In de versies die in andere landen werden uitgegeven, werden dat ponden, guldens, franken en andere munteenheden. In 1992 werd een speciale ECU-versie op de markt gebracht.

Soms werden de bedragen verhoogd door een aantal nullen toe te voegen. Zo werd in 1961 een Nederlandse versie uitgegeven waarin alle bedragen honderd keer zo hoog waren, iets dat door de oude liefhebbers van het spel niet gewaardeerd werd.

Straatnamen[bewerken]

Hieronder de straatnamen uit enkele versies van het monopolyspel. Dit zijn de namen uit de oorspronkelijke, bekendste versies. Enkele straten hebben hun bekendheid vooral aan monopoly te danken. In andere versies dan de Nederlandse komen de straatnamen gewoonlijk uit één stad, of juist elk uit een andere stad. In sommige versies werd de spelling aangepast, en werden ook wel andere straatnamen gekozen. Er zijn ook versies met plaatsnamen in plaats van straatnamen, allerlei jubileumversies, en moderne versies met andere objecten dan straat- en stationsnamen.

Monopoly beurseditie is een variant waarbij er geen straten maar bedrijven worden verkocht door middel van aandelen en de kleuren een bepaalde branche vertegenwoordigen, een bijgeleverde computer berekent de beurskoersen en de uit te delen dividenden. Ook is er een versie met rekenmachine en pinpas. Op deze pas wordt ook het saldo van de speler bijgehouden.

Straten in verschillende versies[bewerken]

Vlaams Belgisch Nederlands Europees Fries Van Dam tot Dom
Pfeil rechts unten.svg Start Start Af of Start Start Start Start Pfeil links unten.svg
       Diestsestraat
Leuven
Rue Grande
Dinant
Dorpsstraat
Ons Dorp
Vilnius
Litouwen
Drachten Binnenhof
Madurodam
   
Algemeen Fonds Algemeen fonds Algemeen fonds Algemeen fonds Algemien Fûns Algemeen fonds
Bruul
Mechelen
Diestsestraat
Leuven
Brink
Ons Dorp
Riga
Letland
De Rottefalle Amsterdamse Wijk
Madurodam
Treasure chest color.png Inkomsten Belasting Inkomstenbelasting Inkomstenbelasting Inkomstenbelasting Ynkomstebelesting Inkomstenbelasting Treasure chest color.png
BSicon MBAHN.svg Station Noord Noordstation Station Zuid Schiphol
Amsterdam
Stasjon Súd Prins Clausplein BSicon MBAHN.svg
Bondgenotenlaan
Leuven
Steenstraat
Brugge
Steenstraat
Arnhem
Sofia
Bulgarije
Drachtster Kompenije Korenmarkt
Arnhem
Vraagteken.png Kans Kans Kans Kans Kâns Kans Vraagteken.png
Gasthuisstraat
Turnhout
Place du Monument
Spa
Ketelstraat
Arnhem
Boekarest
Roemenië
Grou Openluchtmuseum
Arnhem
Leopoldstraat
Turnhout
Kapellestraat
Oostende
Velperplein
Arnhem
Warschau
Polen
De Lemmer Stadion GelreDome
Arnhem
Prison masque de Fer interieur.jpg Gevangenis Gevangenis Gevangenis Gevangenis Yn 'e finzenis In de gevangenis Prison masque de Fer interieur.jpg
Lange Zoutstraat
Aalst
Rue de Diekirch
Arlon
Barteljorisstraat
Haarlem
Boedapest
Hongarije
De Jouwer Teylers Museum
Haarlem
Gluehlampe 01 KMJ.jpg Electriciteits Bedrijf Elektriciteitscentrale Elektriciteitsbedrijf Europees Parlement Enerzjybedriuw Telecom Gluehlampe 01 KMJ.jpg
Vlamingstraat
Brugge
Bruul
Mechelen
Zijlweg
Haarlem
Bern
Zwitserland
Sleat Frans Hals Museum
Haarlem
Kustlaan
Knokke
Place Verte
Verviers
Houtstraat
Haarlem
Helsinki
Finland
Starum Sint Bavo
Haarlem
BSicon MBAHN.svg Station Centraal Centraal Station Station West Rhein-Main
Frankfurt
Stasjon West Amsterdam CS BSicon MBAHN.svg
Steenstraat
Brugge
Lippenslaan
Knokke
Neude
Utrecht
Stockholm
Zweden
Hylpen Oudegracht
Utrecht
Algemeen Fonds Algemeen fonds Algemeen fonds Algemeen fonds Algemien Fûns Algemeen fonds
Kapellestraat
Oostende
Rue Royale
Tournai
Biltstraat
Utrecht
Wenen
Oostenrijk
Warkum de Dom
Utrecht
Rijselstraat
Kortrijk
Groenplaats
Antwerpen
Vreeburg
Utrecht
Lissabon
Portugal
Boalsert Spoorwegmuseum
Utrecht
Regal Model H Underslung Touring Car.jpg Vrij Parking Gratis parking Vrij parkeren Vrij parkeren Frij Parkeare Vrij parkeren Regal Model H Underslung Touring Car.jpg
Leuvensestraat
Tienen
Rue Saint Léonard
Liège
A Kerkhof
Groningen
Madrid
Spanje
Snitsermar Waagplein
Groningen
Vraagteken.png Kans Kans Kans Kans Kâns Kans Vraagteken.png
Kortrijksestraat
Gent
Lange Steenstraat
Kortrijk
Grote Markt
Groningen
Athene
Griekenland
Dokkum Groninger Museum
Groningen
Grote Markt
Hasselt
Grande Place
Mons
Heerestraat
Groningen
Dublin
Ierland
Snits Martinitoren
Groningen
BSicon MBAHN.svg Buurtspoorwegen Buurtspoorwegen Station Noord Paris
Charles de Gaulle
Stasjon Noard Haven van Rotterdam BSicon MBAHN.svg
Groenplaats
Antwerpen
Grote Markt
Hasselt
Spui
's-Gravenhage
Kopenhagen
Denemarken
D. Nieuwenhuiswei
It Hearenfean
Het Torentje
's-Gravenhage
Lakenstraat
Brussel
Place de l'Ange
Namur
Plein
's-Gravenhage
Londen
Verenigd Koninkrijk
Van Kleffensleane
It Hearenfean
Het Kurhaus
's-Gravenhage
Tap.png Waterleiding Watermaatschappij Waterleiding Europees gerechtshof Wetterliedingbedriuw Internet Tap.png
Veldstraat
Gent
Hoogstraat
Brussel
Lange Poten
's-Gravenhage
Luxemburg
Luxemburg
Huismanstrjitte
It Hearenfean
Paleis Noordeinde
's-Gravenhage
Police man update.svg Naar De Gevangenis Naar de gevangenis Naar de gevangenis Naar de gevangenis Nei de finzenis Naar de gevangenis Police man update.svg
Huidevettersstraat
Antwerpen
Veldstraat
Gent
Hofplein
Rotterdam
Brussel
België
Voltastrjitte
Ljouwert
Hotel New York
Rotterdam
Vlaanderenstraat
Gent
Boulevard Tirou
Charleroi
Blaak
Rotterdam
Amsterdam
Nederland
Ruterskertier
Ljouwert
Euromast
Rotterdam
Algemeen Fonds Algemeen fonds Algemeen fonds Algemeen fonds Algemien Fûns Algemeen fonds
Demerstraat
Hasselt
Boulevard d'Avroy
Liège
Coolsingel
Rotterdam
Rome
Italië
Eastergoawei
Ljouwert
Erasmusbrug
Rotterdam
BSicon MBAHN.svg Station Zuid Zuidstation Station Oost London
Heathrow
Stasjon East Amsterdam Airport
Schiphol
BSicon MBAHN.svg
Vraagteken.png Kans Kans Kans Kans Kâns Kans Vraagteken.png
Meir
Antwerpen
Meir
Antwerpen
Leidsestraat
Amsterdam
Berlijn
Duitsland
Twibaksmerk
Ljouwert
P.C. Hooftstraat
Amsterdam
Treasure chest color.png Extra Belasting Extra belasting Extra belasting Extra inkomstenbelasting Ekstra belesting Extra belasting Treasure chest color.png
Nieuwstraat
Brussel
Nieuwstraat
Brussel
Kalverstraat
Amsterdam
Parijs
Frankrijk
Bûterhoeke
Ljouwert
de Dam
Amsterdam

Externe link[bewerken]