Noord-Zuidverbinding (Brussel)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken
Spoorlijn 0
Brussel-Noord - Brussel-Zuid
Noord-Zuidverbinding (Brussel) op de kaart
Totale lengte 3,8 km
Spoorwijdte normaalspoor 1435 mm
Aangelegd door NMBS
Geopend 4 oktober 1952
Huidige status in gebruik
Geëlektrificeerd 1952
Aantal sporen 6
Baanvaksnelheid 50 km/h
Treindienst door NMBS
Thalys
ICE International
Traject
vSTRvSTRvSTR volgorde van lijnen 50, 36N, 161/2, 36, 27, 25
vBHFrvBHFmvBHFl 0,0 Brussel-Noord
vSTRevSTRevSTRe
TUNNELaTUNNELaTUNNELa
tSTRtHST-LtHST-R 1,0 Brussel-Congres
tBHF-LtBHF-MtBHF-R 1,9 Brussel-Centraal
TUNNELeTUNNELeTUNNELe
STRHST-LHST-R 2,7 Brussel-Kapellekerk
vSTRavSTRavSTRa
vBHFrvBHFmvBHFl 3,8 Brussel-Zuid
vSTRvSTRvSTR naar lijnen 96N, 28, 96A, 50A, 96, 124

De Brusselse Noord-Zuidverbinding bestaat uit twee ondergrondse spoorverbindingen tussen de stations Brussel-Noord en Brussel-Zuid: de spoorlijn 0, het traject waar de treinen (NMBS) over rijden, en de premetro (tramtunnel) waar de trams (MIVB) over rijden.

1rightarrow blue.svg Zie Noord-Zuidpremetrotunnel voor het hoofdartikel over de tramtunnel.

Geschiedenis[bewerken]

Aan de opening van de verbinding, op 4 oktober 1952 door Koning Boudewijn, was een lange geschiedenis van plannen en bouwen voorafgegaan. Aan het einde van de 19e eeuw had Brussel twee grote kopstations, Brussel-Noord en Brussel-Zuid. In 1901 kwam een commissie tot de conclusie dat het verbinden van de twee stations de beste oplossing was voor het ontsluiten van de hoofdstad met het spoor en om doorgaande treindiensten te realiseren. In 1911 werden de werken gestart, maar door de oorlog en discussie daarna werd het project stilgelegd. Pas in 1947 werden de werken weer echt hervat.

De verbinding is al bij de bouw geëlektrificeerd. De maximale snelheid op de zes sporen is 50 km per uur. De treinen rijden door een tunnel (net geen 2 km lang) met aan uiteinden viaducten (1,5 km lang). Op de verbinding zijn stations gebouwd: Brussel-Kapellekerk, Brussel-Centraal en Brussel-Congres (de laatste twee in de tunnel). Alle binnenlandse treinen stoppen in Zuid, Centraal en Noord; in Zuid stoppen bovendien alle hogesnelheidstreinen. In de stations Kapellekerk en Congres, die maar aan vier van de zes sporen een perron hebben, stoppen enkel een paar IR-, L- en P-treinen, in het weekend stoppen hier helemaal geen treinen.

In Brussel-Centraal was er een kort kopspoor (1A) gelegen aan de noordkant van het perroneiland 1-2. Vandaar vertrokken de Sabena-treinen naar de luchthaven. Dit kopspoor was rechtstreeks bereikbaar vanaf het bovengrondse Sabenakantoor. Dit kopspoor is later buiten gebruik gesteld en gesloopt. De wissels voor het kopspoor waren, behalve bij Brussel-Zuid en -Noord, de enige wissels op de Noord-Zuidverbinding. Het perron van 1-2 was dan ook zo lang niet. Er was "ruimte" om een trein te laten stoppen met 10 rijtuigen (of 9 rijtuigen en een locomotief), terwijl de andere perrons uitgerust zijn om 13 rijtuigen (of 12 rijtuigen en een locomotief) te laten stoppen. Met de sloop van het A-spoor is het perron verlengd zoals de andere twee perrons.

De bouw van de Noord-Zuidverbinding had ook negatieve gevolgen. Jarenlang was het centrum van Brussel onderbroken, de oude wijken werden gesloopt en de overgebleven kwartieren werden van elkaar gescheiden (bijvoorbeeld het boek Vergeten straat van Louis Paul Boon vertelt over het lot van de bewoners in een Brusselse straat, die afgesloten raakt van de buitenwereld door de aanleg van de Noord-Zuidverbinding). Vele inwoners verlieten het stadscentrum.

In september 2008 lanceerde railinfrastructuurbeheerder Infrabel het idee de capaciteit van de tunnel uit te breiden. Net omwille van de grote impact die de initiële tunnelbouw op de Brusselse binnenstad heeft gehad, ligt een dergelijke uitbreiding gevoelig.[1] Het stijgend gebruik van treinverbindingen, het gedeelte van het GEN dat toch door de Noord-Zuidverbinding zal rijden, en de mogelijke aanvragen van nieuwe spoorwegondernemingen na de vrijmaking van de markt in 2010 maken dat een toegenomen gebrek aan capaciteit verwacht kan worden. De nieuwe treintunnel die onder of naast de bestaande Noord-Zuidtunnel zal worden geboord. Dit laatst vermelde groots (bijna onmogelijke) project zou pas ten vroegste in 2020 afgewerkt worden, als de werken al over enkele jaren kunnen aanvangen.

Alternatieve routes[bewerken]

Ondertussen wordt er gewerkt om de tunnel zo veel mogelijk te ontlasten door reizigerstreinen langs alternatieve spoorroutes te laten rijden. Zo wordt er nu in het kader van het GEN-project een spoortunnel gebouwd tussen Station Brussel-Schuman en Station Meiser waardoor er een nieuwe Noord-Zuidroute ontstaat in het hart van de zakenwijk. Tevens is de Westring heropend voor reizigersverkeer. Er zijn plannen om deze westelijke spoorring te gebruiken om de hogesnelheidstreinen naar Nederland en Duitsland om te leiden. Hiervoor is ten zuiden van het station Schaarbeek een spooronderdoorgang in ruwbouw aangelegd[bron?].

Bij calamiteiten zoals de seinhuisbrand van 1995 in Brussel-Noord, waarbij de hele N-Z-verbinding uitvalt, heeft het station Schaarbeek een grote rol in de nooddienstregeling. Alle bestemmingen kunnen namelijk van daaruit bereikt worden zonder de N-Z-verbinding te gebruiken.

Stations[bewerken]

Spoorlijnen Brussel-Noord[bewerken]

Brussel-Noord heeft 12 perronsporen. Deze perronsporen zijn rechtstreeks aangesloten op de zes spoorlijnen die komen vanuit het noorden. Van west naar oost:

Deze zes spoorlijnen komen ten zuiden van het station samen in de drie spoorlijnen (Westsporen, Middensporen en Oostsporen) van de Brusselse Noord-Zuidverbinding.

Verkeersafhandeling[bewerken]

Met zo'n 1200 treinen per dag is de Brusselse Noord-Zuidverbinding op ruime afstand de drukst bereden spoorverbinding van België. De tunnel heeft zes sporen, en kan hiermee maximaal 96 treinen per uur verwerken. Door een tekort aan capaciteit is deze spoortunnel één van de grootste oorzaken van de vertragingen in heel België, want als daar één trein vertraging heeft, lopen er in de spitsuren gemakkelijk zo'n 20 andere treinen vertraging op. Daarom is men van plan een gewestelijk expresnet (GEN) uit te bouwen, waarmee er extra spoorverbindingen zullen komen in en rond Brussel.

De meeste treinen zijn doorgaand en keren niet op de Noord-Zuidverbinding. De treinen die wel keren op de N-Z-verbinding doen dit in Brussel-Zuid, het enige station met voldoende perroncapaciteit. Brussel-Noord heeft onvoldoende perroncapaciteit en tijdens de werkdagen keert er geen enkele trein. De treinen die in het Noorden van Brussel eindigen rijden door tot Schaarbeek waar er wel voldoende perroncapaciteit is met elf aan de N-Z-aangesloten perronsporen. In het weekend keert enkel de treinserie IR l (naar Binche) in Brussel-Noord. Zowel in het noorden bij Schaarbeek-Vorming als in het zuiden bij Vorst zijn er grote opstelplaatsen waar het treinmaterieel opgesteld en onderhouden wordt.

Er is maar een beperkt aantal treinen dat in Brussel-Congres stopt tijdens de kantooruren. Een lokaaldienst Antwerpen-Nijvel, drie IR-diensten en een paar piekuurtreinen. In Brussel-Kapellekerk rijdt alleen de al vermelde lokaaldienst. De internationale hogesnelheidstreinen (Thalys, ICE) gebruiken de westelijke sporen. Deze sporen zijn de minst gebruikte sporen voor de nationale treindiensten en de hst-terminal bevindt zich aan de westzijde van Brussel-Zuid. Deze treinen stoppen niet in Brussel-Centraal en alleen de ICE's stoppen in Brussel-Noord.

De N-Z-verbinding verwerkt de treinen van de vier hoofdrichtingen in het noorden, zijnde:

  • Jette (Denderleeuw, Dendermonde)
  • Mechelen (spoorlijnen 25 en 27)
  • Leuven (spoorlijnen 36 en 36N)
  • Schuman (Ottignies)

In het zuiden zijn er drie hoofdrichtingen:

  • Denderleeuw/Gent
  • Halle
  • Nijvel

Behalve de treindiensten die keren op de N-Z-verbinding gebruiken de treinen een koppeling van een noord- en een zuidrichting. Om kruisingsconflicten zo beperkt mogelijk te houden zijn bepaalde koppelingen van hoofdrichtingen uitgesloten en worden voor treindiensten bij voorkeur kruisingsvrije koppelingen gebruikt. Zo is bijvoorbeeld een trein Dendermonde - Nijvel uitgesloten, daar deze trein alle andere treinen zou moeten kruisen (van de west- naar de oostsporen). Een trein Antwerpen - Charleroi blijft echter de meest oostelijke sporen gebruiken en heeft geen conflicten met andere treinbewegingen. Deze technische beperkingen met de N-Z-verbinding bepalen deels de opzet van de landelijke treindienstregeling. Buiten de N-Z-verbinding zijn mogelijkheden om kruisingsvrij treinen naar ander N-Z-sporen te sturen. Deze zijn:

  • Het viaduct van spoorlijn 36N dat ten noorden van Schaarbeek de andere spoorlijnen kruist. Treinen uit/van Leuven kunnen hierdoor de westsporen in plaats van de middensporen gebruiken.
  • Er is een aftakking van de spoorlijn 50A die rechtstreeks op de westsporen aansluit.
  • Vanuit de westzijde van Brussel-Zuid zijn er twee viaducten die een rechtstreekse aansluiting geven op de lijn naar Halle en de HSL.
Wisselstraat bij Brussel-Zuid.

Om toch alle mogelijkheden te bieden zijn er veel wisselstraten bij de grote stations zo dat treinen naar elk gewenst spoor gestuurd kunnen worden. (zie website [2])

Toekomstige ontwikkelingen[bewerken]

In de toekomst zal er vanuit de westzijde van het Noordstation een aansluiting zijn op de spoorlijn 25N. Hierdoor zullen de Thalys-treinen naar Antwerpen de sporen niet meer hoeven te kruisen in Schaarbeek om de spoorlijn naar Antwerpen te bereiken.

Treindienst (Brussel-Centraal)[bewerken]

Om de baancapaciteit zo efficiënt te gebruiken en ongewenste kruisbewegingen te vermijden gebruiken bijna alle treindiensten dezelfde sporen. Deze zijn: (W)estsporen (1,2), (M)iddensporen (3,4) en de (O)ostsporen (5,6).[3] Door het intensief gebruik van de zes tunnelsporen is veel onderhoud nodig. Daarom zijn in het weekend, wanneer er minder treinen zijn, vaak maar vier tunnelsporen in gebruik.

Dagelijks[bewerken]

Treintype Verbinding Dienstregeling Sporen
IC A Oostende - Brussel - Eupen 1x/u M
IC H Moeskroen - Brussel - Schaarbeek 1x/u M
IC I Charleroi-Zuid - Brussel - Antwerpen-Centraal 1x/u O
IC J Brussel-Zuid - Luxemburg 1x/u M
IR h Gent-Sint-Pieters - Brussel-Nationaal-Luchthaven 1x/u M
IR n Brussel-Zuid - Antwerpen-Centraal 1x/u O
CR Brussel-Zuid - Louvain-la-Neuve-Université 1x/u M
CR Leuven - Brussel - 's-Gravenbrakel Week: 2x/u
Weekend: 1x/u
M
L Brussel-Zuid - Antwerpen-Centraal 1x/u O
Internationale treinen Thalys, ICE en nachttreinen stoppen niet W behalve treinen naar Luxemburg (M)

Week[bewerken]

Treintype Verbinding Dienstregeling Sporen
IC E Knokke/Blankenberge - Brussel - Tongeren 1x/u M
IC F Quiévrain - Brussel - Luik-Guillemins 1x/u W
IC K Gent-Sint-Pieters - Brussel - Genk 1x/u W (Genk) M (Gent)
IC L Poperinge - Brussel - Sint-Niklaas 1x/u W
IC M Brussel-Zuid - Dinant/Liers 1x/u M
IC N Charleroi-Zuid - Brussel - Antwerpen - Essen 1x/u O
IC O Brussel-Zuid - Visé 1x/u W (Visé) M (Terug)
IC R Brussel-Zuid - Mechelen - Turnhout 1x/u O
IR b Nijvel - Brussel - Antwerpen-Centraal 1x/u O
IR d Antwerpen-Centraal - Brussel - Geraardsbergen/Doornik - Kortrijk 1x/u O
IR i De Panne - Brussel-Nationaal-Luchthaven - Landen 1x/u M
IR j Quévy - Brussel-Nationaal-Luchthaven 1x/u O
IR l Binche - Brussel - Louvain-la-Neuve-Université 1x/u M
IR o Brussel-Zuid - Brussel-Nationaal-Luchthaven - Leuven 1x/u M (Leuven) O (Nijvel)
CR Aalst - Brussel - Zottegem 1x/u W
CR Dendermonde - Brussel - Geraardsbergen 1x/u W
CR Dendermonde - Brussel (N-Z) - Brussel-West - Dendermonde (in de brede ochtendspits in deze richting en de andere richting in de namiddagspits) 1x/u W
P Verscheidene diensten Tijdens de piekuren

Weekend[bewerken]

Treintype Verbinding Dienstregeling Sporen
IC E Knokke/Blankenberge - Brussel - Luik-Guillemins/Genk 1x/u M
IC L Poperinge - Brussel - Lokeren 1x/u W
IC M Brussel-Zuid - Dinant 1x/u M
IR i De Panne - Brussel-Noord (Door als L Aalst) 1x/u W
IR j Quiévrain - Brussel - Leuven 1x/u M
IR l Binche - Brussel-Noord 1x/u M
IR o Brussel-Zuid - Brussel-Nationaal-Luchthaven 1x/u M (Zuid) W (Noord)
IR p Brussel-Zuid - Brussel-Nationaal-Luchthaven 1x/u M
L Aalst - Brussel-Zuid (Door als IR i) 1x/u W
L Dendermonde - Brussel-Zuid 1x/om de 2u W
L Nijvel - Brussel-Noord 1x/u O

Referenties[bewerken]

  1. De Standaard: Spoorwegen leggen 'taboe' op tafel
  2. SporenplanOnline
  3. uit steekproef vertrekstaten van 10:00 tot 11:00
HSL: 1 · 2 · 3 · 4
Spoorlijnen: 0 · 12 · 13 · 15 · 16 · 16A · 19 · 20 · 21 · 21A · 21D · 24 · 25 · 25N · 26 · 27 · 27A · 27B · 28 · 29 · 34 · 35 · 35/1 · 35/2 · 36 · 36C · 36N · 37 · 39 · 40 · 42 · 43 · 44 · 49 · 50 · 50A · 51 · 51A · 51B · 51B/1 · 52 · 53 · 53/1 · 54 · 55 · 57 · 58 · 59 · 60 · 66 · 69 · 73 · 75 · 75A · 78 · 82 · 86 · 89 · 90 · 94 · 96 · 97 · 108 · 112 · 115 · 116 · 117 · 118 · 122 · 123 · 124 · 125 · 125B · 130 · 130A · 132 · 134 · 139 · 140 · 141 · 144 · 154 · 161 · 161D · 162 · 163 · 165 · 166 · 167
Goederenlijnen: 10 · 11 · 11A · 17 · 21C · 26A · 26B · 27C · 36A · 100 · 106 · 125A · 127 · 137 · 138 · 147 · 150 · 155 · 202 · 202A · 204 · 207 · 208 · 209 · 211 · 214 · 217 · 218 · 220 · 221 · 222 · 223 · 224 · 226 · 230 · 231 · 232 · 242 · 260 · 260A · 269 · 270 · 272 · 273 · 276 · 280 · 283 · 285 · 288 · 289
Opgebroken: 18 · 21B · 22 · 23 · 30 · 31 · 32 · 33 · 33A · 38 · 45 · 45A · 46 · 47 · 48 · 56 · 61 · 62 · 63 · 64 · 65 · 66A · 67 · 68 · 69B · 73A · 74 · 76 · 77 · 77A · 79 · 80 · 81 · 83 · 85 · 87 · 88 · 88A · 92 · 98 · 99 · 102 · 107 · 109 · 110 · 111 · 112A · 113 · 114 · 119 · 120 · 121 · 126 · 128 · 131 · 133 · 135 · 136 · 136B · 137 · 138A · 140A · 142 · 143 · 153 · 156 · 160 · 164 · 201 · 203 · 205 · 249 · 253 · 254 · 257 · 264 · 266 · 266A · 267