Jan (voornaam)

Uit Wikipedia, de vrije encyclopedie
Ga naar: navigatie, zoeken

De voornaam Jan is een veel voorkomende mannelijke naam in Nederland, Duitsland, België, Tsjechië, Polen, en Scandinavië. De naam komt van Johannes, een naam die in het Nieuwe Testament van de Bijbel vaak voorkomt. Johannes is de Griekse vorm van het Hebreeuwse Jochanan, wat "God is barmhartig" betekent.

Andere Nederlandse vormen zijn: Johan, Hans, Han, Jannes. Vrouwelijke vormen zijn: Johanna, Hanna, Jo, Joke.

In het buitenland worden varianten van deze naam gebruikt:

  • Frans Jean en Jehan, vrouwelijk Jeanet, Jeanne, Jehanne en Jeanette
  • Engels John, Sean, Eoin, Owen of Ian, vrouwelijk Jean, Johan en ook wel Jan
  • Duits Johann
  • Spaans Juan ([χwaː(n)])
  • Italiaans Giovanni of Gian
  • Iers Seán
  • Slavische talen Ivan
  • Grieks Yannis of Yanis

Als het om een kind gaat, of de persoon in kwestie (erg) klein is, dan wordt er vaak -tje achter de naam gebruikt, oftewel "Jantje", echter, in het Fries en Drents is "Jantje" juist een meisjesnaam. Ook Janna komt in Nederland regionaal voor. In de Verenigde Staten is Jan een meisjesnaam (afkorting van Janice of Janet).

Deze typische Nederlandse voornaam is waarschijnlijk ook de helft van de oorsprong van het Amerikaanse woord Yankee. Ooit was New York een Nederlandse kolonie en na het "ruilen" van de stad met de Britten voor het behoud van de andere Amerikaanse kolonies waaronder Suriname, Guyana, Noord-Brazilië en de Antillen bleven er veel Nederlanders achter. De voornamen Jan en Kees waren zo typisch dat de nieuwe eigenaars, de Britten, de oorspronkelijk bewoners "Jan-Kees" noemden, welke naam in latere tijd is verbasterd tot Yankee. Na de Amerikaanse Burgeroorlog kreeg de naam een bredere betekenis als naam voor alle mensen in de noordelijke staten. Dankzij de Engelsen werd het tijdens en na de Tweede Wereldoorlog in het buitenland een naam voor alle Amerikanen.

Spreekwoordelijke Jannen[bewerken]

Jan wordt/werd door veel Nederlanders als een typische voornaam voor een Nederlandse man gezien. (In België denkt men daar anders over: daar heten Nederlandse mannen bij voorkeur Kees.) Er komen daarom diverse spreekwoordelijke Jannen in het Nederlands voor, elk met hun typerende achternaam:

  • Jan en alleman - Iedereen
  • Jantje Beton - Een kind dat opgroeit in een drukke stad, zonder speelmogelijkheden. (Ook een benaming voor de gelijknamige stichting)
  • Jan Boezeroen - De Arbeider. Arbeiders waren toen de uitdrukking ontstond, herkenbaar aan hun boezeroen (een korte kiel met lange mouwen zonder kraag).
  • Jan Contant - Iemand die altijd contant betaalt. Meestal gebruikt in de uitdrukking: Het is hier Jantje Contantje (hier moet je contant betalen.)
  • Jan de Lichte - boef, bendeleider; naar een roman van Louis Paul Boon.
  • Jan doedel; jan joker; jan jurk; jan lul, jan gat, jan hen - Sukkel.
    • Deze Jan wordt ook wel eufemistisch Jan met de korte achternaam genoemd.
  • Janhagel - gepeupel, ruw volk, zeelieden.
  • Janklaassen - houterig, inhoudsloos persoon.
  • Jan kordaat - Volgens E.J. Potgieter: een dappere kerel. De tegenpool van jan salie.
  • Jantje-van-leiden - In de uitdrukking: zich met een jantje-van-leiden ervan afmaken (er met de pet naar gooien c.q. smoesjes verkopen). Naar Jan Beukelszoon van Leiden (1509-1536), die als een bedrieger werd beschouwd.
  • Jan-met-de-pet - De gewone man. In Engeland: The man in the street ("de man in de straat"); The man on the Clapham omnibus ("de man in de bus naar Clapham").
  • Jantje lacht, jantje huilt - waarmee vaak een wispelturig kind wordt aangeduid.
  • Jan lul - Bargoens voor iemand die voor gek staat, of in de context hij doet iets voor jan lul: handelingen verrichten die hun doel niet bereiken.
  • Jan-met-de-korte-achternaam - Eufemisme voor jan lul, zie aldaar.
  • Jan Modaal - Iemand met een modaal inkomen. In Duitsland: Otto Normalverbraucher. In de Verenigde Staten: Joe Sixpack.
  • Jan Rap en zijn maat - Achterbuurtvolk of asocialen. Mogelijk afkomstig van rapaille. Bredero voerde al een Jan Rap op in Klucht van een huysman en een barbier. P.A. De Genestet gebruikte de term voor iemand die volgens hem al te snel/rap nieuwe wetenschappelijke inzichten omarmt ten koste van religieuze opvattingen. Het laatste couplet van zijn gedicht "Jan Rap" in de bundel Leekedichtjens, Rijmen en Dichten, zoo oude als nieuwe uit 1860 begint met de woorden: Jan Rap is zeer vrijzinnig, zeer! / Lichtzinnig, wel te weten: / Zoo zijn er - ja! zoo zijn er meer, / Die liberaal zich heeten!. Yvonne Keuls hield de uitdrukking levend door de uitdrukking in 1977 als titel voor een boek te gebruiken. Met betrekking tot de omstreden Nederlandse politicus Hans Janmaat werd in de jaren 1980 ook wel de uitdrukking Janmaat en zijn rap gebruikt.
  • Jan salie - Lamlendig persoon. Van W.D. Hooft verscheen in 1622 De klucht van Jan Saly. E.J. Potgieter maakte de uitdrukking in 1841 opnieuw populair door zijn boek Jan, Jannetje en hun jongste kind. De lamlendigheid van een volgende generatie wordt sindsdien vaak aangeduid als jansaliegeest; inmiddels zijn verwijten als patatgeneratie echter populairder. Mogelijke herkomst: saliemelk was melk waarin saliebladeren waren geweekt. Het werd gedronken door kinderen; "echte" mannen dronken bier.
  • Jantje van Sluis, het beeldje van een klokkeman uit Sluis
  • Jan Splinter - Iemand die tot de echte minima behoort. Vanaf 1561 komen er in Nederlandse geschriften al uiteenlopende Jan Splinters voor. De uitdrukking zo komt Jan Splinter door de winter betekende oorspronkelijk: zo los je een probleem op. In december 1982 gebruikte het Tweede Kamerlid Marcel van Dam de woorden in een kamerdebat met minister-president Ruud Lubbers. De cynische draai die Van Dam aan het spreekwoord gaf bleef hangen. De betekenis veranderde in: de laagstbetaalden trekken altijd aan het kortste eind.
  • Jan-stavast, de tegenpool van jan salie
  • Jan Steen - Een huishouden van Jan Steen wil zeggen dat het een puinhoop is. De schilder Jan Steen stond namelijk bekend om zijn schilderijen van chaotische huishoudens.
  • Jantje secuur - iemand die alles even nauwgezet, precies of pietluttig doet.
  • Hij is boven Jan - Hij heeft de problemen opgelost.
  • jongens van Jan de Witt - aanduiding voor flinke mensen; mensen op wie je kunt bouwen en die de handen uit de mouwen steken.[1]

Bekende Jannen[bewerken]

Heersers[bewerken]

  • Jan de Blinde (1296-1346), koning van Bohemen en graaf van Luxemburg (1310-1346)
  • Jan van Bourgondië (1404/1410-1479), bisschop van Kamerijk, 1439-1479
  • Juan van Oostenrijk (1547-1578), Spaans legerleider en landvoogd van de Nederlanden, 1576-1578
  • Jan zonder Vrees (1371-1419), hertog van Bourgondië en graaf van Vlaanderen en Artesië, 1404-1419
Hertogen van Brabant en Limburg
Engeland
Frankrijk
  • Jan I (1316), kroonprins
  • Jan II (1319-1364), koning van Frankrijk, 1350-1364
Graven van Henegouwen, Holland en Zeeland
  • Jan van Avesnes (1218-1257), graaf van Henegouwen, 1250-1257
  • Jan I van Holland (1284-1299), graaf van Holland, 1296-1299
  • Jan II van Avesnes (ca. 1248-1304), (als Jan I) graaf van Henegouwen, 1280-1304, (als Jan II) graaf van Holland en Zeeland, 1299-1304
Prins-bisschoppen van Luik
(mark)graven van Namen
Graven van Nassau
Heersers van Spanje
Bisschoppen van Utrecht
(Leen)heren Van Arkel

Sporters[bewerken]

Overige personen[bewerken]

Jan[bewerken]

  • Jan Akkerman (1946), Nederlands gitarist
  • Jan Blokker (1927-2010), Nederlands schrijver, journalist en columnist
  • Jan Bucquoy (1945), Belgisch filmregisseur en auteur
  • Jan Pieterszoon Coen (1587-1629), Nederlands koopman en commandeur en gouverneur-generaal van de VOC (Nederlands-Indië)
  • Jan Amos Comenius (1592-1670), Tsjechisch filosoof, theoloog en pedagoog
  • Jan Fabre (1958), Vlaams kunstenaar
  • Jan van Goyen (1596-1656), Nederlands landschapsschilder
  • Jan Hammer (1948), Tsjechisch-Amerikaans componist en muzikant
  • Jan Hoet (1936), gewezen conservator, curator en daarbij stichter, bezieler en animator van het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst (SMAK) in Gent
  • Jan Huygen van Linschoten (ca. 1563-1611), Nederlandse koopman en ontdekkingsreiziger, naar wie mogelijk het liedje Jan Huigen in de ton verwijst
  • Jan Kruis (1933), Nederlands striptekenaar
  • Jan Marijnissen (1952), Nederlands politicus (SP)
  • Jan Meerman (1955), Nederlandse bioloog
  • Jan Naaijkens (1919), Nederlands schrijver
  • Jan Gerard Palm (1831-1906), Nederlands-Curaçaos componist
  • Jan Palach (1948-1969), Tsjechisch student en politiek activist (zelfverbrander als kritiek op Russische inval na Praagse Lente)
  • Jan Paparazzi (1963), pseudoniem van Jan Zwart, Nederlands sidekick (tv-programma Jensen)
  • Jan Pronk (1940), Nederlands politicus (PvdA)
  • Jan Roos (1896-1979), pseudoniem van Jan de Roos, Nederlands (Groninger) straatartiest
  • Jan Rot (1957), Nederlands zanger en tekstdichter
  • Jan Siebelink (1938), Nederlands schrijver en essayist
  • Jan Slagter (1954), Nederlands omroepbestuurder en televisiepresentator
  • Jan Sloot (1945?-1999), Nederlands uitvinder
  • Jan Smit (1985), Nederlands popzanger en televisiepresentator
  • Jan Steen (1625/6-1679), Nederlands kunstschilder
  • Jan Terlouw (1931), Nederlands fysicus, schrijver en politicus (D66)
  • Jan Tinbergen (1903-1994), Nederlands econoom en econometrist
  • Jan Tuijp (1948), Nederlands basgitarist (BZN)
  • Jan Vayne (1966), Nederlands pianist
  • Jan Veldkamp (1868-1946), samensteller van liedboek Kun je nog zingen, zing dan mee
  • Jan Weissenbruch (1822-1880), Nederlands stadshoekjesschilder (Haagse School)
  • Jan Wolkers (1925-2007), Nederlands schrijver, schilder en beeldhouwer
  • Jan Peter Balkenende (1956), Nederlands politicus (CDA) en minister-president
  • Jan Pieterszoon Sweelinck (1562-1621), Nederlands componist, organist, klavecinist, muziekpedagoog, muziekorganisator en ensembleleider
  • Jan de Hartog (1914-2002), Nederlands romanschrijver
  • Jan de Quay (1901-1985), Nederlands politicus (KVP) en minister-president
  • Jan ter Laak (1938-2009), Nederlands theoloog, priester en vredesactivist
  • Jan van Eyck (ca. 1390-1441), Vlaams kunstschilder (Vlaamse Primitieven)
  • Jan van Ruusbroec (1293-1381), Zuid-Nederlands mystiek schrijver en heilige
  • Jan van Schaffelaar (?-1482), Kabeljauws ruiteraanvoerder (sprong mogelijk van de toren van Barneveld)
  • Jan van Speijk (1802-1831), Nederlands kanonneerbootcommandant (blies zijn schip op)

Juan[bewerken]

Jeanette[bewerken]

Yanis[bewerken]

Fictieve personen[bewerken]

Overig[bewerken]

Alle pagina's die met Jan beginnen
Alle pagina's die met Jean beginnen
Alle pagina's die met John beginnen
Alle pagina's die met Ian beginnen
Alle pagina's die met Johann beginnen
Alle pagina's die met Juan beginnen
Alle pagina's die met Giovanni beginnen
Alle pagina's die met Gian beginnen

Noten[bewerken]

  1. Meestal - maar zeer waarschijnlijk ten onrechte verwijzend naar 's Hollands raadspensionaris Johan de Witt. Over de herkomst ervan, zie: http://www.dbnl.org/tekst/stoe002nede01_01/stoe002nede01_01_1044.htm