Zonhoven

Zonhoven

Gemeente in België
Geografie
Gewest	Vlaanderen
Provincie	Limburg
Arrondissement	Hasselt
Coördinaten	50°59′N, 5°22′E
Oppervlakte – Onbebouwd – Woongebied – Andere	39,34 km² (2009) 67,13% 18,73% 14,14%
Bevolking (Bron: Statbel)
Inwoners – Mannen – Vrouwen – Bevolkingsdichtheid	20.570 (01/01/2010) 49,72% 50,28% 523 inw./km²
Leeftijdsopbouw 0–17 jaar 18–64 jaar 65 jaar en ouder	(01/01/2008) 20,22% 65,01% 14,78%
Buitenlanders	3,16% (01/01/2008)
Politiek en bestuur
Burgemeester	Johny De Raeve (Open VLD)
Bestuur	Open VLD, CD&V
Zetels Open VLD sp.a CD&V Vlaams Belang	25 10 7 5 3
Economie
Gemiddeld inkomen	15.061 euro/inw. (2007)
Werkloosheidsgraad	6,12% (jan. 2009)
Overige informatie
Postcode 3520	Deelgemeente Zonhoven
Zonenummer	011 - 089
NIS-code	71066
Politiezone	HAZODI
Website	www.zonhoven.be
Detailkaart
ligging binnen het arrondissement Hasselt in de provincie Limburg
Portaal    België

Zonhoven is een gemeente in de provincie Limburg (België). De gemeente is gelegen ten noorden van Hasselt waaraan ze grenst. Verder grenst Zonhoven aan Houthalen-Helchteren, Genk en Heusden-Zolder. Zonhoven is een verstedelijkte woon- en werkgemeente en is een stedelijke randgemeente van Hasselt. De gemeente behoort tot het kieskanton Hasselt en het gerechtelijk kanton Houthalen-Helchteren.

Geografie

Zonhoven behoort tot de Kempen. Het noordoostelijk deel van de gemeente behoort tot het Limburgs Hoogplateau en bevat het hoogste punt van de gemeente (78 meter). Het niveau daalt in zuidwestelijke richting tot circa 30-35 meter in het vijvergebied dat tot de Demervallei behoort. De schuinhellende zandbodem is doorsneden door drie valleien: deze van de Laambeek in het noorden, deze van de Roosterbeek in het midden en deze van de Slangbeek in het zuiden van de gemeente. Deze drie waterlopen monden allen in de Demer uit.

Geschiedenis

Etymologie

Zonhoven wordt voor het eerst vermeld als Sonuwe in 1280. Hoogstwaarschijnlijk betekent de naam: waterrijk, laag gelegen land dichtbij de waterloop de Son (de oude naam voor de Roosterbeek die dwars door het centrum loopt – in de buurgemeente nog steeds Zonderikbeek geheten). Pas in het midden van de 16e eeuw komt de naam Zonhoven voor het eerst voor. In tegenstelling tot wat velen denken slaat het eerste gedeelte in de naam dus niet op de zon.

Prehistorie

De gemeente was reeds zeer vroeg bewoond, getuige daarvan zijn de vele archeologische vondsten (vooral polijststenen, stenen gebruiksvoorwerpen en voorhistorische wapens) die uniek zijn voor Vlaanderen.

Middeleeuwen

Zonhoven behoorde sinds de 11e eeuw tot het graafschap Loon. Mathilde van Loon, dochter van Arnold V van Loon kreeg het Land van Vogelsanck, bestaande uit Zonhoven, Zolder, Houthalen en het zuidelijk deel van Heusden in 1308 als bruidsschat van haar vader wanneer zij trouwt met Godfried van Heinsberg (de vader van Diederik van Heinsberg). Tot aan het Franse bewind zou Zonhoven deel blijven uitmaken van het Land van Vogelsanck dat een vrije baronie werd omstreeks 1600. Sinds 1422 bezat Zonhoven een afzonderlijke schepenbank die onderworpen was aan het Oppergerecht te Vliermaal.

Grenspaal in 1666 geplaatst met de tekst "Zonhovenaren niet verder onder lijfstraf"

Grenstwisten

In 1330 schonk Lodewijk IV van Loon de heidegronden, gelegen tussen Zonhoven en Hasselt aan deze laatste met de bepaling dat de grens ging tot waar men gewoon was te weiden met de beesten. Deze vage bepaling zorgde ervoor dat er meerdere honderden jaren felle grenstwisten bleven bestaan tussen de twee gemeenten. Zonhoven was van oordeel dat de heidegronden nooit de graaf toebehoord hadden en dat hij ze dus niet kon schenken. Het kwam hierbij soms tot een hevige strijd met zware vernielingen die leidden tot langdurige en dure processen, gevoerd voor allerhande rechtscolleges.

Na nieuwe schermutselingen beval Maximiliaan Hendrik van Beieren, de prinsbisschop van Luik, op 23 juli 1666 de oprichting van 21 grenspalen om zo de grens definitief en duidelijk af te bakenen maar dit bleek niet te helpen: grenspalen werden uitgerukt en opnieuw werden er langdurige processen gevoerd. De prinsbisschop zag zich zelfs verplicht om een militair detachement te zenden om de gemoederen te bedaren. In 1761 werden opnieuw zware vernielingen aangebracht door een groep van zo'n 600 Zonhovenaren omdat Hasselt stukken grond had verkocht uit het betwiste gebied.

In 1811 kwam het uiteindelijk tot een minnelijke schikking: de betwiste gronden bleven administratief bij Hasselt horen maar de gemeente Zonhoven werd eigenaar van de gronden. In 1822 werden nog een aantal gebieden geruild tussen de gemeenten en om de bereikbaarheid van de Zonhovense eigendommen op Hasselts grondgebied te garanderen verbond Hasselt er zich toe om een weg aan te leggen langse de oostgrens ervan (de huidige Zavelvennestraat). Deze toestand bestaat anno 2012 nog steeds: zo zijn de gronden van het Vliegveld Kiewit en omgeving, die administratief tot Hasselt behoren, nog steeds eigendom van de gemeente Zonhoven.

Kerkelijke geschiedenis

Zonhoven was vanaf de 9e eeuw een dochterparochie van Hasselt met een eigen bijkerk, die omwille van de grote afstand het dooprecht verkreeg. De patroonheilige was Sint-Quintinus, net dezelfde als deze van de Hasseltse hoofdkerk. Zonhoven werd een zelfstandige parochie in het begin van de 12e eeuw. Zonhoven viel onder de bescherming en onder de invloed van de abdij van Herkenrode tot aan de sluiting van de abdij door de Fransen in 1797: de pastoor van Zonhoven en de abdis van Herkenrode hadden ieder de helft van de tienden waardoor zij instonden voor het onderhoud en herstel van de kerk (niet van de toren). De abdis van Herkenrode had het patronaatsrecht van de Hasseltse hoofdkerk en dus ook van haar filiaalkerk in Zonhoven. Zij had daardoor het recht een kandidaat voor te stellen voor het ambt van pastoor wat in feite neerkwam op het benoemen van de pastoor.

Tot diep in de 20e eeuw bestreek het grondgebied van de parochie Zonhoven de hele gemeente. Door de forse toename van de bevolking in de 20e eeuw ontwikkelden zich te Zonhoven drie nieuwe parochies: Halveweg in 1938, Termolen in 1950 en Terdonk in 1965.

Kerk van Zonhoven met links de oude toren (21 mei 2006)

Verdrag van Zonhoven

Het Verdrag van Zonhoven is een verdrag tussen Nederland en België gesloten op 18 november 1833 in huis De Franse Kroon (zie hieronder). Naar inhoud is de betekenis gering (het regelde in hoofdzaak de communicatie van Maastricht – dat als enige gemeente van beide Limburgen in Nederlandse handen was gebleven – met het overige deel van Nederland en de hiervoor benodigde vrije doorgang op de Maas). Het verdrag is historisch wel van belang, omdat het tot stand kwam, nog voor koning Willem I van Nederland het koninkrijk België erkend had.

Recente geschiedenis

In de 18e eeuw was er weefindustrie te Zonhoven en bloeide de landbouw vooral in het oosten van de gemeente waar vlas en hennep werden geteeld. De geplande aanleg van de weg Hasselt-Eindhoven, die oorspronkelijk door de hennepvelden zou lopen, zorgde voor een hevige weerstand bij de bevolking. Op 15 december 1764 werd overeengekomen met het prinsbisdom Luik dat de weg verplaatst zou worden naar de dorpskom en dat Zonhoven alle kosten van de bestrating op zich zou nemen.

Oud classicistisch gemeentehuis (21 mei 2006)

In de 19e eeuw gaat de weefindustrie sterk achteruit en ook de landbouw komt niet van de grond. Dit had tot gevolg dat het inwoneraantal lange tijd blijft stagneren.

Het keerpunt komt er in het begin van de 20e eeuw wanneer er plaatselijke nijverheid ontstaat: een ijzermijn en een sigarenfabriek met elk meer dan 100 werknemers. Het inwoneraantal begint nu stilaan te groeien. De grote ommekeer komt er met start van de steenkoolmijnen. Vele inwoners vonden werk in de mijnen van Houthalen, Zolder en Winterslag. Na de Tweede Wereldoorlog komen er in snel tempo vele kleine industriële bedrijven bij. De bevolking groeit dan ook zeer snel aan: op vijftig jaar tijd (tussen 1930 en 1980) verdrievoudigde de bevolking.

Ter gelegenheid van de gemeentelijke herverdeling in 1977 werden er enkele grenswijzigingen uitgevoerd met de buurgemeenten Zolder en Houthalen. Deze grenswijzigingen hielden verband met de eerdere aanleg van de autosnelweg E314 waardoor er gebieden afgesneden werden. In totaal verkreeg Zonhoven 8,35 km² met 520 inwoners van deze buurgemeenten.

Demografische ontwikkeling

• Bron:NIS - Opm:1806 t/m 1970=volkstellingen; vanaf 1977= inwoneraantal per 1 januari
• 1977: aanhechting van gebiedsdelen van Houthalen en Zolder (+8,35 km² met 520 inwoners)

Zonhoven nu

Zonhoven is door haar ligging uitgegroeid tot een verstedelijkte randgemeente van de bipool Hasselt-Genk. De landbouw is er zo goed als verdwenen. Er zijn nog hooguit 10 gezinnen met landbouw als hoofdberoep. Zonhoven is voornamelijk een woongemeente maar er is ook een industriële ontwikkeling: er is 1 groot industrieterrein, De Waerde, met meer dan 70 kleine en middelgrote bedrijven. Daarnaast zijn er nog enkele grote bedrijven (metaalnijverheid, voedingsindustrie) die verspreid liggen over de gemeente.

Verder is Zonhoven een lokaal verzorgingscentrum met handel, scholen, een cultureel centrum en een grote evenementenhal.

Er worden in snel tempo woonverkavelingen gecreëerd, die later kunnen uitgroeien tot woonwijken, om de schaarste aan bouwgrond te compenseren.

De NMBS heeft in 2009 een haalbaarheidsstudie laten uitvoeren om in Zonhoven opnieuw een spoorweghalte te openen. Hieruit bleek dat er voldoende reizigerspotentieel is en werd aan Infrabel de opdracht gegeven om de benodigde infrastructuur te bestuderen.

Gehuchten

Naast het centrum zijn er nog drie gehuchten te Zonhoven. Als gevolg van lintbebouwing zijn ze zo goed als volledig aan elkaar gegroeid.

#	Naam	Oppervlakte (km²)	Bevolking (01/01/2011)	Dichtheid (inw./km²)
I	Centrum	12,79	11.088	867
II	Termolen	13,68	3.965	290
III	Halveweg	8,46	3.131	370
IV	Terdonk	4,41	2.633	597

Politiek

Bestuur 2007-2012

Het politiek bestuur van Zonhoven bestaat uit een coalitie van VLD, die haar absolute meerderheid verloor, en CD&V. Sinds 1 januari 2008 is Johny De Raeve (VLD) de nieuwe burgemeester nadat Marilou Vanden Poel-Welkenhuysen na de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 nog 1 jaar burgemeester was.

Burgemeesters

Zie Lijst van burgemeesters van Zonhoven voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Gemeenteraadsverkiezingen sinds 1976

Gemeenteraadszetels
Partij	1976	1982	1988	1994	2000	2006
CVP/CD&V	11	8	6	-	4	5
KARTEL (PVV+VU)	9	12	-	-	-	-
BSP/SP/sp.a	3	5	5	4	5	-
sp.a-Groen!	-	-	-	-	-	7
Vlaams Blok/Vlaams Belang	-	-	-	-	2	3
PVV/VLD	-	-	11	15	14	10
VU	-	-	3	-	-	-
Zoneve (CD&V+VU)	-	-	-	6	-	-
Totaal	23	25	25	25	25	25

De onderstreepte getallen geven de partijen aan die na de verkiezingen het bestuur gingen vormen.

Bezienswaardigheden

Wapenschild van Augustina van Hamme, abdis van Herkenrode, en haar spreuk Regique Deoque (Voor Koning en God), boven de ingang van de kerk

Huis De Franse Kroon

• de classicistische Sint-Quintinuskerk, gebouwd tussen 1785 en 1788 in opdracht van Augustina van Hamme, abdis van Herkenrode. Haar wapenschild staat boven de ingang. De toren die niet ten laste was van de tiendheffers maar van de parochiegemeenschap (de gemeente) bleef in zijn oude vorm staan. De kerk is in haar geheel beschermd sinds 1983. De voorgevel werd reeds in 1949 beschermd. Het interieur is eveneens classicistisch. De kerk bevat verder :
  • een vroeggotische toren uit de eerste helft van de 14e eeuw. In de toren hangt een klok uit 1443. De toren is beschermd sinds 1949.
  • een romaanse doopvont uit de 12e eeuw in de doopkapel onderaan de toren.
  • het Robustelly-orgel waarvan het oudste gedeelte gebouwd werd in 1664. Met 2446 pijpen en 40 registers is dit orgel het tweede grootste van de provincie. In het orgel zijn nog enkele originele registers te vinden. Dit orgel is afkomstig van de abdij van Val-Saint-Lambert en werd na de opheffing van de abdij in 1820 heropgebouwd in de kerk.
• de gotische Onze-Lieve-Vrouwkapel Ten Eikenen, gebouwd omstreeks 1483 met uitbreidingen in 1510 en omstreeks 1900. De kapel werd volledig gerestaureerd in 1980 en is sinds 1974 een beschermd monument. De kapel was vroeger een bekend bedevaartsoord.
• het oud-gemeentehuis, gelegen naast de kerk. Het gebouw heeft een dubbele bordestrap en driehoekig fronton met als reliëfversiering een vergulde zon en het jaartal 1788. Het gebouw is beschermd sinds 1983 en doet nu dienst als bezoekerscentrum en toeristisch informatiekantoor.
• de Kapel van de Heuven, gebouwd in 1790. De kapel werd na voltooiing van de Sint-Quintinuskerk gebouwd als aandenken aan de misvieringen die in de noodkerk ter plaatse werden opgedragen. De kapel en haar omgeving werden in 1978 beschermd.
• het huis De Franse Kroon, gebouwd in 1782. In dit huis werd priester-dichter Pieter Daniëls door de Fransen gevangen gehouden in 1799. Hij probeerde te ontsnappen maar werd neergeschoten. In 1833 werd hier het Verdrag van Zonhoven afgesloten. Het huis is beschermd sinds 1987.
• De Holsteen, een verzamelnaam voor de acht enorme zandstenen uit de prehistorie. De meest noordelijke steen werd gebruikt voor het polijsten van stenen of benen messen en pijlen. Het is de enige vaste prehistorische polijststeen van Vlaanderen.
• de Vrankenschans, een 17e-eeuwse verdediging. Hiervan zijn de aarden wal en het omliggende grachtensysteem bewaard gebleven en beschermd sinds 1981.
• de Paalsteen, een grenspaal uit 1666 geplaatst naar aanleiding van de grenstwisten tussen Zonhoven en Hasselt. Deze staat als enige nog op zijn oorspronkelijke plaats. Een tweede exemplaar staat achter de kerk en het oud-gemeentehuis en een derde exemplaar staat in het Provinciaal Domein Bokrijk.
• het geografisch middelpunt van de provincie Belgisch-Limburg bevindt zich in Zonhoven in de Molenheide nabij de grens met Genk ongeveer ter hoogte van 50°59,5' N.B. 5° 26' O.L.

Oude toren van de Sint-Quintinuskerk  Interieur van de Sint-Quintinuskerk  Kruis van de oude toren waarvan de zijarmen werden afgezaagd tijdens de Franse Revolutie  Kapel uit het einde van de 18e eeuw  De gotische kapel Ten Eikenen, toegewijd aan Onze-Lieve-Vrouw Troosteres der Bedrukten  De Holsteen, prehistorische zandsteen om voorwerpen te polijsten

Natuur

Natuurreservaten

Zonhoven telt meerdere natuurreservaten :

• De Teut (450 hectare), opgericht en beschermd in 1976 met een uitbreiding in 1979, wordt gevormd door de valleien van de Roosterbeek en de Laambeek, met ertussen de meest westelijke uitloper van het Kempens Plateau (geodetisch merkpunt 75,57 meter boven de zeespiegel). Men vindt er vennen, heidevelden en dennenbossen met een typische plantengroei en talrijke broedvogels. De wandelpaden zijn vrij toegankelijk en er zijn verschillende wandelroutes uitgestippeld.

Het natuurreservaat De Teut (5 juni 2006)

• De Platwijers (101 hectare), eveneens opgericht en beschermd sinds 1976, bestaat hoofdzakelijk uit visvijvers en weilanden. Het is een geschikte pleister- en broedplaats voor watervogels. Bepaalde delen zijn afgesloten maar de wandelpaden zijn vrij toegankelijk en er zijn wandelroutes uitgestippeld.
• Het Welleke (4 hectare), opgericht en beschermd in 1981 met de Wellekevijver en weidelandschappen. Dit reservaat is niet toegankelijk.
• Ter Donk en Wijvenheide zijn twee reservaten die beheerd worden door de natuurgroep De Wielewaal en maken samen met de Platwijers deel uit van Vijvergebied Midden-Limburg, het grootste aaneengesloten vijvergebied van België, dat zelf deel uitmaakt van de landschappelijke eenheid De Wijers in de Lage Kempen (in totaal zowat 1.175 vijvers met een wateroppervlakte van 700 hectare).

Fietsen

• Het oude kolenspoor in het noorden van de gemeente maakt sinds een aantal jaar deel uit van het fietsroutenetwerk door Limburg.
• Verder is er binnen Zonhoven een fietsroute van 41 km, de Schansenroute uitgestippeld. Deze route komt langs de meeste bezienswaardigheden van de gemeente.

Recreatie

Binnen de gemeentegrenzen zijn er twee campings en twee hotels in de directe omgeving van de natuurgebieden.

Jaarlijkse evenementen

• carnaval: de zondag voor de start van de vasten
• Hololool: het Sint-Maartensvuur op de vooravond van 11 november
• Europees kampioenschap prehistorisch speerwerpen en boogschieten in de maand september. Jaarlijks wordt dit kampioenschap gehouden in de omgeving van De Holsteen (zie boven). De deelnemers dienen gebruik te maken van zelfgemaakte speren en bogen.
• Het Tuning Treffen: een tentoonstelling van getunede auto's in de straten van het centrum op pinkstermaandag.
• Zonhoven trapt door: jaarlijks zomerevenement met muziek in het centrum van Zonhoven

Onderwijs in Zonhoven

Katholiek onderwijs

Elk van de vier parochie heeft kleuter- en basisonderwijs. Secundair onderwijs kan gevolgd worden in de Vrije Middenschool (eerste twee jaar) en het Sint-Jan Berchmansinstituut (laatste vier jaar).

Gemeenschapsonderwijs

Basisschool Windekind vertegenwoordigt het gemeenschapsonderwijs met een kleuterschool en een lagere school.

Sport in Zonhoven

Voetbal

Alle Zonhovense voetbalclubs die aangesloten zijn bij de KBVB spelen in de provinciale afdelingen. Momenteel zijn er vier clubs:

• Zonhoven VV, vanaf 1974 waren ze nog enkele jaren actief in Derde klasse
• FC Halveweg Zonhoven, de club waar Luc Nilis jeugdspeler was
• Flandria Termolen
• FC Melosport Zonhoven

Tennis

De lokale tennisclub Basveld TC is actief op het sportcentrum De Basvelden. Er zijn 8 verlichte buitenbanen in gravel en er is een indoorhall met 4 tennisbanen in kunststof.

Baseball

De lokale baseballclub "Sunville Tigers" is actief op de baseballterreinen van het sportcentrum De Basvelden

Volleybal

• Damesvolleybal DAVOZON
• Herenvolleybal VC HELIOS

Wandelen

de eerste Belgische wandelclub is in 1966 opgericht in Zonhoven met naam: O.K.50 Zonhoven

Indoorsporten

Er zijn twee sporthallen in Zonhoven waar indoorsporten kunnen beoefend worden. De eerste is gelegen in het gehucht Ter Donk en sinds het begin van de 21e eeuw is de oude sporthal van het centrum vervangen door een moderne multifunctionele hal die ook dienst doet als evenementenhal.

Zustergemeenten

• Gayndah (Australië)

Bekende inwoners

• Lieve Baeten, auteur en illustrator van kinderboeken
• Anke Buckinx, presentatrice
• Koen Buyse (1977), frontman van Zornik
• Rik Ceulemans, atleet
• Patrick Claesen alias Pat Krimson, ex-Leopold 3, 2 Fabiola, DJ en producer
• Luc Indestege, schrijver
• Ingrid Lieten (1964), Vlaams minister
• Luc Nilis (1967), voormalig profvoetballer
• Roel Paulissen, mountainbiker
• Marleen Renders (1968), atlete
• Chris Thys (1954), actrice
• Leah Thys (1945), actrice
• Jos Vandeloo (1925), schrijver
• Marilou Vanden Poel-Welkenhuysen, voormalig parlementslid
• Margot Vanderstraeten, schrijfster
• Tim Vanhamel (1977), frontman van Millionaire en ex-Evil Superstars
• Francesca Vanthielen (1972), actrice en tv-presentatrice
• Wout Wijsmans, volleyballer
• Kikx, voormalige boyband

Zie ook

• Lijst van onroerend erfgoed in Zonhoven

Bronnen, noten en/of referenties

Bronnen, noten en/of referenties:

• Gids voor Vlaanderen Toeristische en culturele gids van de Vlaamse gemeenten VTB/VAB-Uitgeverij Lannoo, Antwerpen-Tielt (1995) (vierde uitgave)
• Zonhoven, H.C. Melis, Uitgegeven door gemeentebestuur (1947)
• Zonhoven, Historisch-naamkundige studie, Dr. J. Molemans, Uitgegeven door gemeentebestuur (1982)
• Geschiedkundig- en aardrijkskundig woordenboek der Belgische gemeenten, Deel II, E. De Seyn, Uitgeverij Bieleveld (1938)
• Gemeenten van België, geschiedkundig en administratief-geografisch woordenboek, prof. H. Hasquin, Uitgegeven door het Gemeentekrediet van België (1980)
• Officiële website Zonhoven
• Terdonk-Zonhoven, van gehucht naar parochie, Marcel Jeurissen, eigen uitgave (1985)
• Het hart van Zonhoven, Uitgegeven door gemeentebestuur (1988)

---

Externe links

• Officiële website van de gemeente
• Site met Zonhovens dialectwoordenboek en heemkunde

Mediabestanden

Zie de categorie Zonhoven van Wikimedia Commons voor meer mediabestanden.